Thận lợn chỉnh sửa gene giúp Tim Andrews 271 ngày không cần lọc máu: Bước đệm tới ghép thận người

Điểm đột phá trong ca của Tim Andrews không chỉ nằm ở việc một quả thận lợn có thể hoạt động trong cơ thể người. Điều quan trọng hơn là nó đã giúp ông có nhiều tháng không cần lọc máu, rồi vẫn có thể tiếp tục nhận một quả thận người theo quy trình ghép thông thường.

Ngày 25/1/2025, Andrews được ghép thận lợn EGEN-2784 của eGenesis tại Massachusetts General Hospital. Quả thận hoạt động trong 271 ngày mà không cần lọc máu, trước khi được lấy ra; sau đó ông nhận thận từ một người hiến đã qua đời. Đây được mô tả là trường hợp đầu tiên được ghi nhận chuyển từ ghép thận lợn sang ghép thận người. 34

Vì sao thận lợn hoạt động được trong giai đoạn đầu?

EGEN-2784 được chỉnh sửa 69 vị trí gene nhằm tăng mức độ tương thích của cơ quan lợn với hệ miễn dịch và hệ tuần hoàn của người. Các thay đổi gồm loại bỏ ba kháng nguyên glycan của lợn, đưa vào bảy gene người và bất hoạt các retrovirus nội sinh ở lợn. 1

Mục tiêu chung là hạn chế phản ứng miễn dịch tức thì và các rối loạn đông máu có thể nhanh chóng phá hủy cơ quan động vật sau khi ghép vào người. Andrews cũng phải dùng thuốc ức chế miễn dịch để giảm nguy cơ hệ miễn dịch tấn công mảnh ghép. 3

Kết quả này đáng chú ý vì quả thận không chỉ vượt qua ca mổ mà còn duy trì chức năng, giúp Andrews không phải lọc máu gần chín tháng. Vào thời điểm đó, 271 ngày là kỷ lục được báo cáo về thời gian sống không cần lọc máu với thận lợn biến đổi gene. 312

Vì sao mảnh ghép cuối cùng thất bại?

Đây chưa phải một phương pháp điều trị vĩnh viễn. Khi Andrews bị nhiễm trùng, bác sĩ phải giảm mức ức chế miễn dịch. Sau đó, mảnh ghép bị tổn thương viêm và huyết khối vi mạch — các cục máu đông trong những mạch máu rất nhỏ — nên phải được lấy ra. 3

Diễn biến này cho thấy bài toán cân bằng trung tâm của ghép khác loài: ức chế miễn dịch mạnh có thể bảo vệ cơ quan ghép, nhưng cũng khiến nhiễm trùng khó kiểm soát hơn. Giảm thuốc có thể cần thiết khi có nhiễm trùng, song đồng thời khiến mảnh ghép dễ bị tổn thương do miễn dịch hơn. Rối loạn đông máu và độ bền lâu dài của mảnh ghép vẫn là những thách thức lớn. 3

Vì sao lần ghép thận người sau đó là cột mốc quan trọng?

Một lo ngại lớn là việc tiếp xúc với cơ quan lợn có thể khiến hệ miễn dịch của người nhận bị “mẫn cảm”, từ đó làm khó việc tìm hoặc ghép thận người về sau. Việc Andrews ghép thành công thận từ người hiến đã qua đời cho thấy, trong trường hợp của ông, thận lợn không ngăn cản bước điều trị tiếp theo này. 417

Dĩ nhiên, một ca bệnh không thể trả lời liệu tình trạng mẫn cảm sẽ xảy ra với tần suất bao nhiêu, cũng không khẳng định an toàn dài hạn cho mọi người bệnh. Tuy vậy, đây là bằng chứng thực tế quan trọng cho ý tưởng rằng thận lợn có thể đóng vai trò cầu nối tạm thời, thay vì làm mất cơ hội ghép thận người theo cách chuẩn.

Dữ liệu ban đầu tại Massachusetts General Brigham nói lên điều gì?

Bằng chứng hiện vẫn rất sớm, dựa trên số ít người bệnh được lựa chọn kỹ trong chương trình tiếp cận mở rộng. Tuy nhiên, tín hiệu ban đầu là tích cực. eGenesis cho biết ba người nhận đã duy trì chức năng thận hơn tám tháng mà không cần lọc máu, và hai người đã chuyển sang ghép thận người. 8

Một phụ nữ được điều trị tại Massachusetts General Hospital cũng đã đạt 285 ngày với thận lợn còn hoạt động, vượt mốc 271 ngày của Andrews tại thời điểm được báo cáo. 7

Những kết quả này cho thấy việc duy trì chức năng thận trong nhiều tháng đang ngày càng khả thi. Nhưng chúng chưa chứng minh được thời gian sống mảnh ghép nhiều năm, tỷ lệ lợi ích-rủi ro tốt hơn ghép thận người, hoặc khả năng áp dụng rộng rãi cho người suy thận.

Ứng dụng gần nhất: làm “cầu nối” chờ ghép thận

Từ các ca hiện có, vai trò gần nhất và có cơ sở nhất của thận lợn chỉnh sửa gene là làm cầu nối: tạo thời gian không phải lọc máu cho người đang chờ thận người hiến hoặc không còn lựa chọn điều trị phù hợp khác. Hành trình của Andrews hiện là ví dụ rõ nhất cho mô hình này, từ ghép thận lợn đến ghép thận người. 417

Để thận lợn trở thành lựa chọn thay thế bền vững hơn cho thận người, các nghiên cứu quy mô lớn cần chứng minh chức năng có thể lặp lại trong thời gian dài hơn, đồng thời kiểm soát được thải ghép, nhiễm trùng, huyết khối và nguy cơ lây truyền mầm bệnh từ động vật. Các ca hiện nay là tín hiệu lâm sàng đáng khích lệ, chưa phải bằng chứng kết luận về một liệu pháp thay thế vĩnh viễn. 13

Thử nghiệm RESTORE đã được FDA cho phép

Bước kiểm chứng tiếp theo là một thử nghiệm lâm sàng chính thức. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã cho phép eGenesis thực hiện RESTORE, thử nghiệm kết hợp pha 1/2/3 đánh giá EGEN-2784 ở 33 người suy thận, từ 50 đến 70 tuổi, phụ thuộc lọc máu và đang trong danh sách chờ ghép thận người. Công ty dự kiến khởi động nghiên cứu vào quý I/2027 và sẽ đánh giá độ an toàn, khả năng dung nạp và hiệu quả, bao gồm chức năng thận ở tuần thứ 24 sau ghép.

Thử nghiệm này sẽ cung cấp dữ liệu giá trị hơn nhiều so với các ca bệnh đơn lẻ. Trước khi có kết quả, trường hợp của Andrews nên được nhìn nhận đúng mức: một bước đột phá về thận lợn như cầu nối tới ghép thận người, đồng thời là lời nhắc rằng những trở ngại sinh học và lâm sàng để ghép khác loài bền vững vẫn còn rất lớn.