El Niño rất mạnh có thể kéo dài đến tháng 2/2027: Rủi ro toàn cầu sẽ ra sao?

Dự báo mới của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) là tín hiệu về một cú sốc khí hậu toàn cầu có độ chắc chắn đặc biệt cao. Đây không phải lời khẳng định rằng mọi nơi sẽ gặp thảm họa, nhưng nguy cơ nắng nóng gây hại, hạn hán, mưa lớn, lũ lụt và xáo trộn mùa vụ có thể tăng lên rõ rệt trong giai đoạn đến năm 2027. El Niño nhiều khả năng sẽ bổ sung một đợt nóng tự nhiên mạnh vào hệ thống khí hậu vốn đã bị làm ấm bởi khí nhà kính, từ đó khiến năm 2027 trở thành ứng viên cho kỷ lục nhiệt độ toàn cầu. 93

Điều gì đã chắc chắn, và điều gì vẫn chưa thể khẳng định?

WMO đánh giá xác suất El Niño kéo dài đến tháng 2/2027 ở mức gần 100%. Hiện tượng này được dự báo tiếp tục mạnh lên, có thể đạt ngưỡng rất mạnh trước khi đạt đỉnh vào cuối năm 2026. Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) cũng ước tính xác suất El Niño rất mạnh vượt 90% trong mùa thu và mùa đông ở Bắc bán cầu. 92

Tuy vậy, dự báo khí hậu không thể chỉ ra chính xác một cơn bão, một đợt lũ, một đợt hạn hay một đợt nắng nóng sẽ xảy ra ở đâu và vào ngày nào. Cường độ đỉnh, thời điểm đạt đỉnh, tổng lượng mưa và tác động tại từng địa phương vẫn có bất định. Một El Niño rất mạnh làm thay đổi xác suất của các kiểu thời tiết, chứ không quyết định trước mọi diễn biến thời tiết cụ thể. 910

Vì sao nhiệt độ toàn cầu có thể tăng vọt?

El Niño là hiện tượng tương tác giữa đại dương và khí quyển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương. Khi nước biển tại khu vực này ấm lên bất thường, một phần nhiệt tích trữ trong đại dương được truyền vào khí quyển, làm nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng lên; hiệu ứng thường có độ trễ và có thể kéo sang năm dương lịch tiếp theo. 31

Lần này, El Niño xảy ra trên nền đại dương và khí quyển toàn cầu đã nóng kỷ lục do sự tích tụ khí nhà kính. Vì thế, những bất thường nhiệt độ vốn đã quen thuộc có thể trở thành các mức nhiệt tuyệt đối nguy hiểm hơn. Năm 2027 vì vậy có thể là năm nóng nhất từng được ghi nhận, dù đây chưa phải kết luận chắc chắn. 31

Không phải nơi nào cũng khô hơn hay ướt hơn

Rủi ro cốt lõi của El Niño là sự tái tổ chức hoàn lưu khí quyển toàn cầu, chứ không đơn giản là “thời tiết cực đoan hơn ở mọi nơi”. Tùy khu vực và mùa, El Niño có thể làm tăng khả năng hạn hán và nắng nóng tại nơi này, đồng thời làm tăng nguy cơ mưa lớn và lũ lụt tại nơi khác. 915

Mức độ tác động còn tùy thuộc vào tính chất El Niño thiên về phía đông hay trung tâm Thái Bình Dương, diễn biến của Dao động lưỡng cực Ấn Độ Dương (Indian Ocean Dipole), thời điểm trong năm và biến động thời tiết tại chỗ. Vì vậy, các bản tin dự báo mùa và cảnh báo khí tượng cấp vùng vẫn là nguồn thông tin thiết yếu cho từng quốc gia, địa phương. 915

Lương thực, nước và hạ tầng nằm trong nhóm rủi ro lớn nhất

Hạn hán có thể làm giảm năng suất cây trồng phụ thuộc nước mưa, suy giảm đồng cỏ, độ ẩm đất và lượng nước về hồ chứa; đồng thời tăng nhu cầu tưới tiêu và gây áp lực lên giá lương thực. Trái lại, mưa quá lớn có thể làm hỏng mùa màng, trì hoãn gieo trồng hoặc thu hoạch, gây chết gia súc, làm ô nhiễm nguồn nước và cắt đứt đường vận chuyển hàng hóa. 15

Tại vùng Sừng châu Phi mở rộng, điều kiện ẩm hơn trong giai đoạn tháng 10–12 có thể cải thiện đồng cỏ và nguồn nước cho chăn nuôi. Nhưng nếu mưa vượt ngưỡng, nguy cơ thiệt hại cây trồng, hư hỏng hạ tầng cũng như gián đoạn các dịch vụ y tế và dinh dưỡng sẽ tăng lên. 15

Nắng nóng làm tăng bệnh tật và tử vong liên quan đến nhiệt, đồng thời đẩy nhu cầu điện phục vụ làm mát lên cao. Hạn hán có thể làm thiếu nước sinh hoạt, nước tưới và nguồn cho thủy điện. Lũ lụt có thể làm gián đoạn xử lý nước, giao thông và hoạt động của cơ sở y tế. Nước đọng sau mưa lớn cũng có thể làm gia tăng rủi ro bệnh lây qua nước và bệnh do vật trung gian truyền, trong khi mất mùa kéo dài có thể làm trầm trọng thêm suy dinh dưỡng và di dời dân cư. 115

Tác động phải được đánh giá theo từng khu vực

Các tín hiệu ban đầu tại Mỹ, Puerto Rico, Sudan và Uganda cho thấy không thể dùng một dự báo toàn cầu để thay cho kế hoạch ứng phó tại địa phương.

• Tại Mỹ, El Niño làm tăng khả năng xuất hiện những thay đổi theo vùng và theo mùa về nhiệt độ, lượng mưa, thay vì tạo ra một kết quả đồng nhất cho cả nước. Các cơ quan cần chuyển thông tin này thành kế hoạch ứng phó lũ lụt, hạn hán, cháy rừng, cấp nước và nhu cầu điện ở từng địa bàn. 29
• Tại Puerto Rico và châu Mỹ, điều kiện đại dương và khí quyển ấm bất thường có thể khuếch đại hoặc làm thay đổi các bất thường hạn hán, lũ lụt thường gắn với El Niño, cùng những hệ quả y tế liên quan. Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở nơi hệ thống nước và dịch vụ y tế công đang chịu áp lực. 1
• Tại Sudan, triển vọng mùa trước đó cho thấy lượng mưa tháng 6–9 có thể thấp hơn bình thường ở phần lớn phía bắc vùng Sừng châu Phi mở rộng, bao gồm Sudan; điều này làm trầm trọng thêm các rủi ro về nước, nông nghiệp và nhân đạo. 16
• Tại Uganda, tín hiệu chính cho cuối năm 2026 là điều kiện ấm và ẩm hơn. Mưa tháng 10–12 có thể đóng góp tới 40% lượng mưa năm ở một số nơi, nên mưa quá mức có thể gây lũ, gia tăng nguy cơ dịch bệnh và làm gián đoạn sinh hoạt, dù đồng thời có thể cải thiện nguồn nước và đồng cỏ. 15

Vì sao WMO nhấn mạnh cảnh báo sớm?

WMO cho biết đây là lần đầu tiên trong lịch sử 50 năm cập nhật El Niño/La Niña của tổ chức, mức độ chắc chắn được nêu rõ đến như vậy. Cơ quan này đang huy động các cơ quan khí tượng và thủy văn quốc gia vì dự báo theo mùa có thể hỗ trợ hành động trước nhiều tháng. 9

Mục tiêu không chỉ là dự báo thời tiết, mà là biến xác suất khí hậu thành quyết định cụ thể: dự trữ lương thực và vật tư y tế, điều tiết hồ chứa, điều chỉnh khuyến cáo cây trồng và chăn nuôi, gia cố phòng chống lũ, tăng cường giám sát dịch bệnh và đưa cảnh báo đến các cộng đồng dễ bị tổn thương trước khi điều kiện xấu đi. Các triển vọng khí hậu khu vực của WMO cũng được dùng để hỗ trợ hành động nhân đạo từ sớm. 15

El Niño tự nhiên, nhưng diễn ra trong một thế giới đã nóng hơn

El Niño là hiện tượng khí hậu tự nhiên tái diễn, không phải do lượng phát thải của một năm đơn lẻ tạo ra. Nhưng hiện tượng này nay hoạt động trên nền nhiệt đại dương cao hơn chủ yếu do sự ấm lên do con người gây ra. Nền nóng hơn làm tăng nhiệt độ cơ bản, hơi ẩm và tốc độ bốc hơi, từ đó có thể làm các tác động của nắng nóng, mưa lớn hoặc hạn hán trở nên nghiêm trọng hơn. 13

Do đó, sẽ không chính xác nếu coi những rủi ro sắp tới chỉ là “El Niño bình thường”, hoặc quy hoàn toàn chúng cho biến đổi khí hậu. Mối nguy lớn xuất hiện từ sự tương tác giữa dao động tự nhiên này và quá trình Trái Đất đang ấm lên do hoạt động của con người.

Dữ liệu lịch sử cũng cho thấy cần thận trọng: từ năm 1950 chỉ ghi nhận ba El Niño ở mức rất mạnh, nên các trường hợp tương tự trong quá khứ hữu ích nhưng còn hạn chế. 4 Một nghiên cứu dựa trên dữ liệu san hô gần đây cho thấy các El Niño ở phía đông Thái Bình Dương trong 40 năm qua mạnh hơn khoảng 36% so với thời kỳ tiền công nghiệp. Điều đó củng cố lo ngại rằng khí hậu ấm lên có thể đang làm mạnh thêm dạng ENSO này, nhưng không phải là dự báo chính xác về cường độ cuối cùng của đợt hiện nay hay bảo đảm mọi khu vực sẽ lặp lại mô hình lịch sử. 15

Hàm ý thực tế: cần chuẩn bị ngay cho các rủi ro chồng lấn—nhiệt, nước, lương thực, y tế, năng lượng và hạ tầng—nhưng vẫn phải linh hoạt cập nhật theo dự báo mùa của từng khu vực. Xác suất về một El Niño đặc biệt mạnh đang rất cao; còn nơi chịu tác động, thời điểm và mức độ thiệt hại vẫn sẽ khác biệt rất lớn giữa các địa phương.