Châu Âu bước vào mùa đông với bài toán năng lượng khó hơn chỉ là giá dầu tăng. Gián đoạn luồng sản phẩm dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ vùng Vịnh qua eo biển Hormuz, nguồn diesel Nga suy giảm sau các đòn tấn công vào nhà máy lọc dầu và các hạn chế xuất khẩu, cùng công suất lọc dầu nội khối hạn chế, đang làm tăng mạnh giá trị của mỗi lô diesel giao tới châu Âu và của nguồn khí linh hoạt. Hệ quả là hệ thống năng lượng phụ thuộc nhập khẩu hơn, với biên an toàn mỏng hơn và các chênh lệch giá đủ lớn để đảo lộn tuyến thương mại thông thường.
1
2
Diesel là điểm nghẽn cấp bách nhất
Thước đo nổi bật nhất là crack spread diesel — chênh lệch giữa giá diesel và giá dầu thô dùng để sản xuất ra nó. Đây không đơn thuần là dấu hiệu dầu thô đắt hơn, mà phản ánh phần giá trị gia tăng của sản phẩm lọc dầu đang khan hiếm.
Tại Mỹ, crack spread diesel đã lập kỷ lục 102,20 USD/thùng trong tháng 8, trong bối cảnh các cuộc chiến liên quan đến Iran và Ukraine làm gián đoạn nguồn cung toàn cầu, đúng lúc nhu cầu nông nghiệp vào cao điểm. Tại châu Âu, crack spread diesel cũng lập đỉnh, vượt 90 USD/thùng vào cuối tháng 7.
1
3
Với châu Âu, diesel đặc biệt nhạy cảm vì nhiên liệu này phục vụ vận tải hàng hóa, công nghiệp, nông nghiệp và một phần nhu cầu sưởi ấm. Trong khi đó, khu vực không có nhiều dư địa để nhanh chóng tăng sản lượng lọc dầu trong nước.
Hormuz làm thiếu nhiên liệu xuất khẩu, không chỉ thiếu dầu thô
Gián đoạn ở eo biển Hormuz khiến các nhà máy lọc dầu vùng Vịnh khó đưa diesel và các sản phẩm dầu khác ra thị trường quốc tế. Điều này buộc châu Âu phải cạnh tranh quyết liệt hơn để mua các lô hàng từ những nhà cung cấp thay thế.
4
Tác động không dừng ở dầu mỏ. Hormuz cũng là tuyến tối quan trọng đối với LNG: ước tính khoảng 20% sản lượng LNG toàn cầu thường đi qua eo biển này. Khi LNG từ vùng Vịnh bị giảm hoặc các chuyến hàng linh hoạt bị chuyển hướng, châu Âu phải cạnh tranh gay gắt hơn với châu Á để bảo đảm nguồn khí, đúng vào mùa bơm khí vào kho dự trữ.
6
7
Chiến sự Nga–Ukraine tạo thêm cú sốc cung độc lập
Ukraine tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga, trong khi Nga áp dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu sản phẩm dầu mỏ, đã làm giảm lượng diesel Nga sẵn có. Châu Âu vốn đã cắt giảm đáng kể nhập khẩu trực tiếp từ Nga, nhưng nguồn cung của Nga vẫn ảnh hưởng tới cán cân thị trường toàn cầu. Khi lượng hàng này suy giảm, các nhà nhập khẩu tại châu Âu và nơi khác cùng phải tranh mua diesel từ lưu vực Đại Tây Dương và châu Á.
1
5
Sự kết hợp giữa gián đoạn ở vùng Vịnh và sản lượng Nga suy giảm khiến thị trường không chỉ thiếu hàng ở một nơi, mà thiếu các nguồn cung có thể linh hoạt thay thế nhau.
Chuyến diesel 19.000 km từ Hàn Quốc nói lên điều gì?
Giá giao diesel tại châu Âu hiện đã đủ cao để một tuyến hàng hiếm trở nên có ý nghĩa kinh tế. Khoảng 90.000 tấn diesel của Hàn Quốc, tương đương khoảng 675.000 thùng, đang được tàu chở dầu mới Priamos vận chuyển tới tây bắc châu Âu, có thể là Anh hoặc Rotterdam. Giao dịch này do Trafigura hỗ trợ và hành trình dài khoảng 12.000 dặm, tương đương hơn 19.000 km.
2
Trong điều kiện bình thường, chi phí cước vận tải và thời gian đi biển khiến tuyến Hàn Quốc–châu Âu khó cạnh tranh. Việc chuyến hàng vẫn khả thi cho thấy phần chênh lệch giữa giá diesel giao tại châu Âu và giá tại châu Á đã nới rộng đủ để bù cho quãng đường rất xa đó.
Kho khí đốt của EU chưa tạo được nhiều dư địa an toàn
Áp lực LNG khiến bài toán diesel càng khó xử lý hơn, thay vì tạo ra một nguồn thay thế. Ngày 24/8, kho khí đốt của EU đầy khoảng 63%, trong khi mục tiêu gần hạn được đề cập là 75% và mục tiêu lấp đầy 90% đang bị nghi ngờ khó đạt nếu gián đoạn tiếp diễn.
7
8
Mức dự trữ thấp hơn kỳ vọng khiến châu Âu dễ bị tổn thương hơn nếu mùa đông lạnh bất thường hoặc tình trạng đứt quãng LNG kéo dài.
Đồng thời, LNG Nga không còn là phương án dự phòng đáng tin cậy. EU đã biến lộ trình loại bỏ khí đốt Nga thành quy định có tính ràng buộc pháp lý: LNG Nga theo các hợp đồng ngắn hạn liên quan bị cấm từ ngày 25/4/2026; LNG theo hợp đồng dài hạn sẽ bị cấm từ ngày 1/1/2027. Ủy ban châu Âu nêu mục tiêu chấm dứt hoàn toàn LNG Nga trước khi năm 2026 kết thúc.
9
10
Điều đáng lo là chi phí chống chịu tăng mạnh
Điều này chưa nhất thiết đồng nghĩa châu Âu đang rơi vào tình trạng thiếu nhiên liệu vật chất ngay lập tức. Nhưng chi phí để duy trì nguồn cung an toàn đã tăng rõ rệt: mua hàng từ xa hơn, phụ thuộc nhiều hơn vào diesel không phải của Nga và LNG khan hiếm, đồng thời bước vào mùa đông với ít khoảng đệm hơn.
Nếu gián đoạn ở Hormuz kéo dài, các nhà máy lọc dầu Nga tiếp tục mất sản lượng hoặc thời tiết khắc nghiệt hơn dự kiến, áp lực lên giá năng lượng và chuỗi cung ứng của châu Âu có thể tăng thêm.