Trung Quốc theo đuổi “bóng đèn đầu tiên” của điện nhiệt hạch như thế nào?

“Thắp sáng bóng đèn đầu tiên” bằng nhiệt hạch là mục tiêu đầy tham vọng của Trung Quốc, chứ chưa phải cột mốc phát điện đã hoàn thành. Hiện chưa có nhà máy nhiệt hạch nào trên thế giới bán điện thương mại cho lưới điện. Trung Quốc đang theo đuổi một lộ trình mang tính công nghiệp và được nhà nước hậu thuẫn: dùng EAST để giải các vấn đề vật lý plasma, dùng CRAFT để thử nghiệm các hệ thống kỹ thuật cấp lò phản ứng, rồi dùng BEST để hướng tới trình diễn phát điện vào đầu thập niên 2030, trước khi nhắm đến nhà máy thương mại trong thập niên 2040. 26

Ba nấc thang từ phòng thí nghiệm đến nhà máy điện

EAST ở Hợp Phì là nơi xử lý bài toán plasma. EAST (Experimental Advanced Superconducting Tokamak), thường được truyền thông gọi là “Mặt Trời nhân tạo”, không được xây để phát điện. Vai trò của nó là chứng minh khả năng tạo và giam giữ plasma nhiệt độ cực cao bằng từ trường trong chế độ ổn định kéo dài — điều kiện nền tảng của một nhà máy nhiệt hạch. EAST từng được công bố đạt vận hành plasma giam giữ cao trong 1.066 giây ở nhiệt độ xấp xỉ 100 triệu°C. 6

CRAFT là bước chuyển từ khoa học sang kỹ thuật. CRAFT, viết tắt của Comprehensive Research Facility for Fusion Technology, được thiết kế để lấp khoảng cách giữa một tokamak thí nghiệm và một lò phản ứng thực tế. Cơ sở này thử nghiệm ở quy mô lớn các nam châm, hệ thống gia nhiệt và dẫn dòng, công nghệ liên quan đến tritium, blanket và divertor, thiết bị chịu dòng nhiệt cao, vận hành từ xa và bảo trì bằng robot. Các báo cáo cho biết CRAFT đã hoàn thành những thử nghiệm quan trọng của hệ thống nhiệt hạch trong năm 2026. 4

BEST là cầu nối tới phát điện thí điểm. Lò Burning Plasma Experimental Superconducting Tokamak đang được lắp ráp tại Hợp Phì. Phần đế chính nặng 400 tấn đã được lắp đặt vào cuối năm 2025; mục tiêu hoàn tất lắp ráp là năm 2027. Dự án đặt mục tiêu chứng minh mức tăng năng lượng ròng từ phản ứng nhiệt hạch và tạo ra điện nhiệt hạch đầu tiên vào khoảng năm 2030. 211

Theo logic đó, lộ trình là: EAST → CRAFT → BEST → CFETR/lò trình diễn → nhà máy thương mại. CFETR (China Fusion Engineering Test Reactor) vẫn là một bước kỹ thuật và trình diễn được lên kế hoạch, chưa phải nhà máy điện thương mại đang vận hành. 4

Plasma 100–300 triệu°C: nóng là cần, nhưng chưa đủ

Nhiệt hạch thực dụng thường nhắm tới plasma deuterium–tritium. Để phản ứng diễn ra với tốc độ hữu ích, plasma cần nhiệt độ cỡ 100–300 triệu°C, tùy mật độ hạt và thời gian giam giữ. Đây là trạng thái vật chất không thể chứa trong bất cứ vật liệu rắn nào; plasma phải được giữ lơ lửng bằng các từ trường rất mạnh trong buồng chân không.

Cách tiếp cận của Trung Quốc kết hợp nhiều mảnh ghép: gia nhiệt công suất lớn, nam châm siêu dẫn, vật liệu thành lò và divertor chịu tải nhiệt cực cao, kiểm soát tạp chất, cùng các hệ thống chủ động dập dao động và bất ổn plasma. Các nghiên cứu gần đây trên EAST còn tập trung vào giới hạn mật độ plasma: kết quả cho thấy plasma có thể duy trì ổn định ở mật độ rất cao nếu tương tác giữa plasma và thành lò được kiểm soát tốt. 16

Những công nghệ then chốt đang được đầu tư

• Nam châm từ trường cao dùng chất siêu dẫn nhiệt độ cao (HTS): Nam châm mạnh hơn có thể giúp tokamak nhỏ gọn hơn và cải thiện áp suất cũng như khả năng giam giữ plasma. Một liên minh tại vùng đồng bằng Dương Tử, do China Fusion Energy dẫn dắt, đã được lập để phát triển nam châm tokamak HTS từ trường cao. 10

• Điều khiển plasma bằng AI: AI có thể dự báo sự cố mất ổn định, tối ưu gia nhiệt và nạp nhiên liệu, đồng thời phản ứng nhanh trước trạng thái plasma biến thiên. Tuy vậy, AI chỉ là công cụ hỗ trợ; nó không thay thế các bài toán chưa được giải quyết như kiểm soát plasma cháy ổn định, vật liệu chống hư hại do neutron, sinh sản tritium, bảo trì và hiệu quả chi phí.

• Năng lực chế tạo công nghiệp: Chuỗi cung ứng cần sản xuất chính xác nam châm siêu dẫn, bình chân không, hệ thống gia nhiệt bằng sóng tần số vô tuyến và chùm hạt trung tính, linh kiện tiếp xúc plasma, hệ cryogenic cỡ lớn và robot bảo trì. Điểm Trung Quốc muốn tạo ra là liên kết phòng thí nghiệm quốc gia với năng lực sản xuất, thay vì để nhiệt hạch chỉ dừng ở nghiên cứu hàn lâm.

Hợp Phì là trung tâm, nhưng cuộc đua không chỉ diễn ra ở một thành phố

Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc, giai đoạn 2026–2030 và được phê duyệt vào tháng 3/2026, đưa năng lượng nhiệt hạch vào nhóm ngành công nghiệp tương lai ưu tiên và kêu gọi xây dựng hệ sinh thái toàn chuỗi. 15

Luật Năng lượng Nguyên tử có hiệu lực từ ngày 15/1/2026 cũng tạo khuôn khổ pháp lý cho nghiên cứu, phát triển và sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, bao gồm việc khuyến khích khoa học và công nghệ nhiệt hạch. 47

Hợp Phì có lợi thế đặc biệt vì tập trung EAST, CRAFT, BEST, viện plasma thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, các nhà cung ứng chuyên môn, vốn từ chính quyền địa phương và doanh nghiệp khởi nghiệp. Thượng Hải cũng đang phát triển một hệ sinh thái nhiệt hạch lớn, khiến đây dần trở thành cuộc đua công nghiệp đa đô thị ở cấp quốc gia. 49

Vốn đầu tư đang chuyển từ nghiên cứu sang công nghiệp hóa

Trên phạm vi toàn cầu, các công ty nhiệt hạch tư nhân huy động khoảng 4,5 tỷ USD trong năm tính đến tháng 7/2026; tổng vốn tích lũy trong khảo sát của Fusion Industry Association là 14,2 tỷ USD cho 56 công ty. Tuy nhiên, khảo sát này có thể chưa phản ánh đầy đủ Trung Quốc vì số doanh nghiệp Trung Quốc được bao phủ còn hạn chế. 46

Tại Trung Quốc, vốn tư nhân đang tăng tốc. Một ước tính cho biết tài trợ cho nhiệt hạch trong nửa đầu năm 2026 đạt 7,268 tỷ nhân dân tệ, dù đây là dữ liệu ngành chứ không phải tổng số liệu chính thức toàn quốc. 5

Một số thương vụ minh họa gồm vòng Series A 1 tỷ nhân dân tệ của Startorus Fusion và vòng vốn hạt giống 830 triệu nhân dân tệ của Hefei Xinghe Fusion. 715 Bên cạnh vốn mạo hiểm, vốn nhà nước giữ vai trò lớn: China Fusion Energy được cho là khởi đầu với khoảng 2,1 tỷ USD vốn cam kết từ các doanh nghiệp nhà nước lớn nhằm điều phối phát triển ở quy mô công nghiệp. 11

Mục tiêu 2030 và nhà máy thương mại năm 2040 có mâu thuẫn không?

Không nhất thiết. Mục tiêu BEST tạo điện vào khoảng năm 2030 là một mục tiêu trình diễn thí điểm. Còn mốc khoảng năm 2040 mà một số phân tích dùng để nói về thương mại hóa ám chỉ một nhà máy có thể vận hành bền vững và tạo ra giá trị kinh tế. Các dự án nhiệt hạch được lên kế hoạch tại Trung Quốc được báo cáo có quy mô vượt 150 tỷ nhân dân tệ, nhưng đó vẫn là kế hoạch và dự báo, chưa phải các cam kết xây dựng chắc chắn. 21415

Một dự báo thị trường thương mại ước tính thị trường nhiệt hạch Trung Quốc đạt 504,3 triệu USD năm 2026 và 982,1 triệu USD năm 2031. Không nên nhầm con số này với doanh thu bán điện: trước khi có nhà máy thương mại, “quy mô thị trường” chủ yếu phản ánh hoạt động R&D, thiết bị, linh kiện và dịch vụ. 5

Bài kiểm tra quyết định không phải chỉ là đạt 100–300 triệu°C hoặc tạo một xung nhiệt hạch ngắn. Trung Quốc còn phải chứng minh được điện ròng ở cấp nhà máy sau khi trừ toàn bộ điện tự dùng; plasma cháy vận hành ổn định trong thời gian dài; linh kiện bị neutron làm hư hại có thể thay thế; nguồn tritium có thể tự duy trì; độ sẵn sàng vận hành đủ cao; và chi phí đủ sức cạnh tranh với các nguồn điện carbon thấp khác. Vì vậy, mốc nhà máy thương mại quanh năm 2040 nên được hiểu là mục tiêu chiến lược, không phải dự báo chắc chắn.