Công suất điện mặt trời Trung Quốc vượt than, nhưng than vẫn giữ vai trò chủ đạo trong phát điện

Đến cuối tháng 7/2026, công suất điện mặt trời của Trung Quốc đạt khoảng 1.286 gigawatt (GW), lần đầu nhỉnh hơn công suất nhiệt điện than khoảng 1.285 GW. Như vậy, điện mặt trời đã trở thành nguồn điện lớn nhất nước này nếu xét theo công suất lắp đặt. 12

Nhưng đây chưa phải là thời điểm điện mặt trời vượt than về lượng điện thực tế cung cấp. Hai thước đo này rất khác nhau: công suất cho biết quy mô thiết bị có thể phát, còn sản lượng phản ánh lượng điện thực sự được tạo ra. Các trang trại mặt trời chỉ phát điện khi có ánh nắng và còn phụ thuộc thời tiết, trong khi nhà máy than có thể vận hành theo nhu cầu của hệ thống. 1

Cột mốc 1.286 GW nói lên điều gì?

Khoảng cách giữa điện mặt trời và than chỉ vào khoảng 1 GW, nhưng ý nghĩa của sự chuyển ngôi lớn hơn nhiều con số chênh lệch đó. Điện mặt trời chiếm khoảng 31,5% tổng công suất phát điện lắp đặt của Trung Quốc, là kết quả của nhiều năm mở rộng đồng thời các dự án quy mô lớn và hệ thống điện mặt trời phân tán trên mái nhà, nhà xưởng. 23

Sản lượng điện mặt trời cũng tiếp tục tăng. Trong bảy tháng đầu năm 2026, sản lượng đạt 802,4 terawatt-giờ (TWh), tăng 15,5% so với cùng kỳ năm trước và tương đương khoảng một phần tám đến 13% tổng sản lượng điện quốc gia, tùy cách tính và nguồn so sánh. 410

Có thể phân biệt ba khái niệm chính:

• Công suất lắp đặt: mức phát điện danh định tối đa của các thiết bị.
• Sản lượng điện: lượng điện thực tế được tạo ra trong một khoảng thời gian.
• Khả năng vận hành và điều độ: mức độ chắc chắn nguồn điện có mặt đúng lúc người tiêu dùng cần.

Vì vậy, điện mặt trời hiện dẫn đầu về quy mô công suất, còn than vẫn giữ vai trò quan trọng trong cung cấp điện nền, đáp ứng phụ tải cao điểm và cân bằng hệ thống. Đây là dấu hiệu cho thấy các nguồn điện bổ sung mới của Trung Quốc ngày càng thiên về năng lượng tái tạo, chứ chưa phải bằng chứng than đã mất vị trí trung tâm trong vận hành lưới điện.

Vì sao điện mặt trời vượt than?

Công suất điện mặt trời của Trung Quốc tăng nhanh nhờ sự kết hợp giữa các dự án quy mô lớn, điện mặt trời phân tán và dòng vốn được hỗ trợ bởi chính sách. Các dự án solar thường có thể xây dựng tương đối nhanh. Khi tốc độ triển khai duy trì ở quy mô rất lớn trong nhiều năm, tổng công suất tích lũy cuối cùng đã vượt đội ngũ nhà máy than. 13

Sự thay đổi này làm cơ cấu năng lượng của Trung Quốc chuyển dịch về mặt cấu trúc. Khi có nắng và lưới điện tiếp nhận được sản lượng, điện mặt trời có thể làm giảm lượng điện mà các nhà máy than phải phát. Về lâu dài, điều đó có thể kéo giảm hệ số sử dụng của nhà máy than, nhưng chỉ khi hệ thống truyền tải và điều độ đủ khả năng hấp thụ điện tái tạo.

Tốc độ lắp đặt giảm mạnh sau thay đổi chính sách

Cột mốc về công suất xuất hiện trong bối cảnh thị trường xây dựng điện mặt trời đang chậm lại rõ rệt. Trong nửa đầu năm 2026, Trung Quốc bổ sung 72,07 GW công suất mặt trời, giảm 66% so với cùng kỳ năm 2025. Mức giảm một phần phản ánh nền so sánh rất cao, do các nhà phát triển từng gấp rút đưa dự án vào vận hành trước khi quy định giá năng lượng tái tạo mới có hiệu lực.

Tháng 7 ghi nhận sự phục hồi tạm thời, với 14,08 GW công suất mặt trời mới, tăng khoảng 28% so với tháng 7/2025. Tuy nhiên, tổng công suất bổ sung trong bảy tháng đầu năm chỉ đạt khoảng 86,15 GW, vẫn thấp hơn khoảng 61% so với cùng kỳ năm trước.

Các số liệu này phù hợp với một đợt tái định hình thị trường hơn là sự biến mất của nhu cầu điện mặt trời. Sau khi các dự án được đẩy nhanh theo cơ chế cũ hoàn tất, những dự án mới phải được đánh giá trong điều kiện thương mại khắt khe hơn.

Giá điện theo thị trường khiến dự án mới khó tính toán lợi nhuận

Cải cách năng lượng tái tạo của Trung Quốc đang đưa các dự án điện gió và mặt trời mới rời khỏi cơ chế doanh thu cố định được bảo đảm, chuyển sang giá điện chịu ảnh hưởng nhiều hơn bởi thị trường. Điều này khiến các nhà phát triển phải đối mặt với biến động giá bán buôn và sự bất định về doanh thu, đặc biệt ở các dự án solar quy mô nhỏ. 17

Hiệu quả đầu tư hiện phụ thuộc nhiều hơn vào:

• chất lượng kết nối với lưới điện;
• giá điện và quy tắc thị trường tại địa phương;
• nguy cơ phải cắt giảm sản lượng;
• khả năng tiếp cận pin lưu trữ hoặc nguồn phụ tải linh hoạt; và
• năng lực tài chính của nhà phát triển hoặc bên mua điện theo hợp đồng.

Cơ chế mới có xu hướng ưu tiên những dự án tạo ra điện tại nơi và vào thời điểm lưới điện cần, thay vì chỉ bổ sung công suất để hoàn thành mục tiêu lắp đặt. Đây cũng là sức ép lớn với các doanh nghiệp từng phụ thuộc vào tăng trưởng sản lượng nhanh và dòng doanh thu tương đối dễ dự đoán.

Nút thắt tiếp theo là khả năng hòa lưới

Cột mốc của điện mặt trời làm nổi bật một giới hạn căn bản trong quá trình chuyển dịch năng lượng: xây thêm công suất phát điện thường dễ hơn đưa sản lượng đó đến người dùng một cách ổn định.

Số liệu về điện tái tạo bị cắt giảm cho thấy quy mô thách thức. Trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 6/2026, Trung Quốc đã không thể sử dụng hoặc phải loại bỏ 360 TWh điện sạch, tăng 49% so với cùng kỳ năm trước, theo các báo cáo dựa trên phân tích của Global Energy Monitor và Centre for Research on Energy and Clean Air.

Tình trạng này có thể xảy ra khi sản lượng tái tạo vượt nhu cầu tại chỗ, năng lực truyền tải hoặc khả năng cân bằng cung - cầu của lưới điện. Nói cách khác, lắp thêm nhiều tấm pin không tự động tạo ra lượng điện sạch hữu ích tương ứng được giao đến người tiêu dùng.

Các ưu tiên thực tế vì thế đang chuyển sang:

• mở rộng đường dây truyền tải đường dài;
• phát triển pin và các công nghệ lưu trữ khác;
• khuyến khích phụ tải công nghiệp và hộ gia đình điều chỉnh thời điểm tiêu thụ;
• hoàn thiện thị trường điện giữa các khu vực; và
• duy trì các nguồn có thể cung cấp công suất chắc chắn khi điện mặt trời suy giảm.

Chừng nào những hệ thống này chưa phát triển đủ, than vẫn có giá trị đối với an ninh cung cấp điện, ngay cả khi tỷ trọng than trong công suất bổ sung mới giảm xuống.

Điện mặt trời vượt than có ý nghĩa gì với ngành than?

Việc vượt qua than về công suất lắp đặt là tín hiệu rõ ràng rằng hướng mở rộng hệ thống điện Trung Quốc đã thay đổi. Công suất mới ngày càng nghiêng về năng lượng tái tạo, và sản lượng solar tăng có thể thay thế một phần điện than khi điều kiện bức xạ và lưới điện cho phép.

Tuy nhiên, vai trò của than không thể được đánh giá chỉ bằng công suất danh định. Các nhà máy than cung cấp điện có thể điều độ, vận hành vào ban đêm hoặc trong những thời điểm điện mặt trời không phát được. Muốn thay thế các dịch vụ này, Trung Quốc cần kết hợp truyền tải, lưu trữ, điều chỉnh nhu cầu, thủy điện, điện hạt nhân và các nguồn linh hoạt khác.

Trong ngắn hạn, bức tranh phù hợp hơn với từ cùng tồn tại: điện mặt trời trở thành nguồn dẫn đầu về công suất, còn than vẫn là trụ cột của nguồn điện ổn định. Quá trình rời xa than cuối cùng sẽ phụ thuộc ít hơn vào việc Trung Quốc có thể lắp bao nhiêu tấm pin, và phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng sử dụng sản lượng đó một cách đáng tin cậy.

Tác động tới ngành solar Trung Quốc và chuỗi cung ứng toàn cầu

Thị trường trong nước chậm lại tạo ra giai đoạn điều chỉnh khó khăn cho các nhà sản xuất quang điện Trung Quốc. Tăng trưởng dự án yếu hơn, tình trạng dư công suất và cạnh tranh giá gay gắt có thể tiếp tục bào mòn biên lợi nhuận trong toàn chuỗi sản xuất. Các nhà phân tích đã liên hệ sự thay đổi chính sách của Trung Quốc với khả năng tăng trưởng solar chậm lại và những khó khăn kéo dài của các doanh nghiệp đang phải xử lý tình trạng sản xuất dư thừa.

Áp lực này có thể lan ra thị trường quốc tế. Nếu các nhà sản xuất Trung Quốc cạnh tranh mạnh hơn để xuất khẩu, giá mô-đun thấp hơn có thể hỗ trợ triển khai điện mặt trời tại các quốc gia khác. Ngược lại, tình trạng dư cung kéo dài cũng có thể thúc đẩy đóng cửa nhà máy, hợp nhất ngành và sự rút lui của những doanh nghiệp kém hiệu quả.

Với nhà đầu tư, câu chuyện không chỉ là điện mặt trời đã thắng cuộc đua công suất trước than. Ngành solar Trung Quốc đang bước vào giai đoạn vận hành theo thị trường nhiều hơn, đúng lúc quy mô của nó đã trở nên có ảnh hưởng mang tính hệ thống. Những doanh nghiệp và dự án có lợi thế sẽ là bên kiểm soát tốt rủi ro giá, bảo đảm được quyền kết nối lưới và góp phần biến nguồn điện gián đoạn thành nguồn cung đáng tin cậy.

Kết luận

Điện mặt trời Trung Quốc vượt than về công suất lắp đặt vào tháng 7/2026 là một dấu mốc lịch sử của quá trình mở rộng năng lượng tái tạo, nhưng chưa phải câu chuyện than bị thay thế. Sản lượng solar vẫn tăng nhanh, trong khi tốc độ bổ sung công suất mới giảm mạnh sau cải cách giá điện.

Bước ngoặt tiếp theo sẽ nằm ở hạ tầng: lưới truyền tải, hệ thống lưu trữ, phụ tải linh hoạt và các thị trường điện có khả năng biến công suất mặt trời kỷ lục thành một phần lớn hơn của nguồn điện ổn định.