Cuộc cách mạng robot của Trung Quốc đang định hình lại nhà máy và lực lượng lao động

Cuộc bùng nổ robot ở Trung Quốc không chỉ diễn ra trên sàn nhà máy. Nó đang lan vào trường học, thay đổi những kỹ năng mà doanh nghiệp tìm kiếm và buộc các nhà hoạch định chính sách phải tính lại tương lai của ngành sản xuất.

Sự thay đổi ấy được thể hiện qua Chen Tianyu, một giáo viên robot 28 tuổi. Ngoài giờ dạy, Chen thường đến các nhà máy đang triển khai tự động hóa để cập nhật công nghệ và đưa những quan sát thực tế trở lại lớp học. “Tôi chợp mắt một lát, thế giới đã thay đổi”, anh nói với BBC—một câu mô tả ngắn gọn tốc độ biến chuyển của thiết bị và kỹ năng nơi công sở. 2

Trường học đang được thiết kế cho nền công nghiệp tự động

Hệ thống giáo dục kỹ thuật của Trung Quốc ngày càng xem robot và sản xuất thông minh là những kỹ năng công nghiệp cốt lõi, thay vì một chuyên ngành ngách. Cách làm của Chen cho thấy mối liên hệ này: anh quan sát cách robot được sử dụng trong nhà máy rồi chuyển những bài học đó thành nội dung giảng dạy, giúp học sinh hiểu máy móc hoạt động ra sao trong môi trường thực tế. 2

Những học sinh được đào tạo theo hướng này không chỉ chuẩn bị cho công việc lắp ráp truyền thống. Các vị trí có giá trị ngày càng cao thường đòi hỏi khả năng lập trình robot công nghiệp, bảo trì thiết bị, tích hợp hệ thống tự động và kiểm tra kết quả đầu ra.

Vì vậy, giáo dục robot đang trở thành một mắt xích trong chuỗi cung ứng nhân lực cho các nhà máy cần người biết phối hợp với máy móc, chứ không đơn thuần là cạnh tranh với chúng.

Các thông tin được cung cấp cũng đề cập đến việc sinh viên phát triển ứng dụng liên quan đến robot y tế và lập trình thiết bị công nghiệp. Tuy nhiên, những chi tiết cụ thể về danh sách chương trình đào tạo, việc học sinh bắt đầu từ 15 tuổi hay việc sinh viên thường được tuyển dụng trước khi tốt nghiệp chưa được nguồn mạnh nhất trong hồ sơ xác nhận độc lập. Do đó, các chi tiết này không nên được xem là sự thật đã được kiểm chứng.

Việc làm được nâng cấp, nhưng cũng bị xáo trộn

Tự động hóa không xóa bỏ hoàn toàn nhu cầu về lao động con người. Ngay cả những nhà máy có mức độ tự động hóa cao vẫn cần người lập trình, giám sát, kiểm tra, sửa chữa và cải tiến hệ thống.

Điều thay đổi là nhu cầu đang dịch chuyển khỏi các thao tác thủ công lặp đi lặp lại, sang kỹ năng kỹ thuật, phân tích và bảo trì. Người lao động có khả năng vận hành hoặc nâng cấp công nghệ sẽ có lợi thế hơn những người chỉ thực hiện các nhiệm vụ mà máy móc có thể làm ổn định và liên tục.

Nhưng quá trình chuyển đổi này vẫn có thể rất khắc nghiệt. Lời cảnh báo Chen dành cho học sinh đặc biệt thẳng thừng: “Nếu AI và robot không cần đến bạn, chắc chắn bạn sẽ bị loại bỏ.”

Ý của anh không nhất thiết là mọi việc làm sẽ biến mất cùng lúc. Vấn đề là những người có kỹ năng chỉ gắn với các nhiệm vụ máy móc có thể đảm nhiệm sẽ phải đối mặt với một quá trình chuyển nghề khó khăn hơn nhiều.

Trung Quốc cũng sử dụng tự động hóa để ứng phó với sức ép nhân khẩu học và chi phí. Robot có thể hoạt động liên tục, giúp các nhà sản xuất duy trì sản lượng khi nhà máy thiếu lao động hoặc lực lượng lao động già hóa. Tuy nhiên, lợi ích và gánh nặng được phân bổ không đồng đều: doanh nghiệp có thể đạt năng suất và độ ổn định cao hơn, còn người lao động phải được đào tạo lại đủ nhanh để không bị bỏ lại phía sau.

Cuộc cách mạng lớn nhất đang diễn ra trong các nhà máy công nghiệp

Sự chú ý của công chúng thường đổ dồn vào robot hình người, các cuộc thi robot hay những cỗ máy có ngoại hình giống con người. Nhưng câu chuyện sản xuất cấp bách hơn lại ít hào nhoáng hơn: đó là những cánh tay robot công nghiệp và hệ thống dây chuyền tự động thực hiện các công đoạn hàn, sơn, nâng, lắp ráp cùng nhiều thao tác lặp lại khác.

Theo thông tin được cung cấp, Trung Quốc có hơn 2 triệu robot công nghiệp đang hoạt động trong các nhà máy và sản xuất hơn một nửa số robot công nghiệp của thế giới.

Tại CRP Technology, công nhân lắp ráp các cánh tay robot, trong khi các kỹ sư phát triển một nguyên mẫu với mục tiêu về sau có thể hỗ trợ chế tạo những robot khác. Công ty cho biết một cánh tay robot có thể được lập trình để thực hiện hơn 90% các nhiệm vụ lặp lại.

Ở nhà máy của Leapmotor tại Hàng Châu, robot được sử dụng trong nhiều công đoạn sản xuất ô tô. Công ty cho biết các xưởng dập, hàn và sơn gần như đạt mức tự động hóa 100%, dù công nhân vẫn thực hiện bước kiểm tra cuối cùng.

Điểm này rất quan trọng. Chiến lược robot của Trung Quốc không phụ thuộc vào việc robot hình người phải lập tức trở thành lao động đa năng. Tự động hóa công nghiệp đã được đưa vào những nhiệm vụ cụ thể trên các dây chuyền sản xuất hiện hữu—nơi hiệu quả kinh tế dễ đo lường hơn và công nghệ có thể nhanh chóng tạo ra giá trị.

Robot hình người biến cuộc đua công nghệ thành vấn đề chiến lược

Nền tảng công nghiệp rộng lớn cũng giúp Trung Quốc cạnh tranh trong lĩnh vực robot hình người. Dữ liệu ngành được Bloomberg đưa tin cho thấy các nhà sản xuất Trung Quốc chiếm hơn 97% lượng robot hình người được giao trên toàn cầu trong nửa đầu năm 2026.

Tuy nhiên, các báo cáo khác được cung cấp cho bài viết đưa ra những tổng số khác nhau về lượng robot được giao. Vì vậy, tỷ lệ 97% nên được hiểu là dấu hiệu cho thấy thị trường đang tập trung mạnh vào các nhà sản xuất Trung Quốc, chứ chưa phải một thước đo hoàn toàn thống nhất về quy mô ngành.

Căng thẳng địa chính trị cũng tăng lên cùng với tốc độ thương mại hóa. Tháng 7, chính quyền Mỹ thông báo hạn chế các lô hàng robot hình người mới sản xuất ở nước ngoài, với lý do lo ngại an ninh quốc gia. 11 Động thái này cho thấy robot tiên tiến ngày càng được nhìn nhận như một vấn đề về an ninh công nghệ và chuỗi cung ứng, không chỉ là công cụ nâng hiệu quả nhà máy.

Mô hình Trung Quốc nói gì về tương lai việc làm?

Cách tiếp cận của Trung Quốc kết hợp ba yếu tố: đưa robot vào sản xuất, mở rộng đào tạo nghề và hỗ trợ các doanh nghiệp robot trong nước. Ba yếu tố này tạo thành một vòng phản hồi:

• Nhà máy triển khai thêm máy móc.
• Trường học đào tạo người vận hành và bảo trì hệ thống.
• Các nhà sản xuất robot có thị trường nội địa lớn để thử nghiệm, hoàn thiện và mở rộng công nghệ.

Mô hình này có thể giúp Trung Quốc duy trì năng lực sản xuất khi điều kiện lao động thay đổi. Nhưng nó cũng có nguy cơ nới rộng khoảng cách giữa nhóm lao động sở hữu kỹ năng kỹ thuật với những người chủ yếu làm các công việc có tính lặp lại và dễ dự đoán.

Bài học trung tâm từ lớp học của Chen và các nhà máy Trung Quốc không đơn giản là robot đang thay thế con người. Đúng hơn, ranh giới giữa giáo dục, việc làm và sản xuất đang được vẽ lại quanh tự động hóa.

Những người có khả năng thích nghi cùng máy móc sẽ có nhiều cơ hội hơn. Câu hỏi còn bỏ ngỏ là liệu đào tạo nghề và chính sách hỗ trợ người lao động có thể tiến nhanh đủ để giúp những người còn lại chuyển đổi hay không.