NASA phóng thành công kính viễn vọng Roman: Hành trình mới tìm lời giải về vũ trụ tối

NASA đã phóng thành công Kính viễn vọng Không gian Nancy Grace Roman lúc 7 giờ 26 phút sáng theo giờ miền Đông Mỹ (EDT) ngày 30/8/2026. Roman được đưa lên quỹ đạo bằng tên lửa SpaceX Falcon Heavy từ Tổ hợp phóng 39A tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy, bang Florida. Sau đó, kính viễn vọng tách khỏi tầng hai của Falcon Heavy theo đúng kế hoạch và bắt đầu chuyến bay kéo dài khoảng ba tháng tới vùng quỹ đạo quanh điểm L2 Mặt Trời–Trái Đất, cách Trái Đất gần một triệu dặm. Đây cũng là khu vực không gian rộng lớn nơi Kính viễn vọng Không gian James Webb đang hoạt động. 16

Roman sẽ làm gì tiếp theo?

Trong thời gian di chuyển, đội ngũ sứ mệnh sẽ chuẩn bị cho các bước đưa kính vào quỹ đạo, triển khai những bộ phận cần thiết và kiểm tra các thiết bị khoa học. Roman dự kiến bắt đầu sứ mệnh khoa học chính kéo dài năm năm vào cuối năm 2026 hoặc đầu năm 2027. 6

Điểm L2 giúp kính có môi trường nhiệt tương đối ổn định và tầm nhìn rộng, không bị Trái Đất che khuất thường xuyên. Điều này phù hợp với các cuộc quan sát sâu và liên tục trên quy mô lớn.

Vì sao Roman có thể khảo sát nhanh hơn Hubble?

Thiết bị chủ lực của Roman là Wide Field Instrument, một camera hồng ngoại 300 megapixel. Camera này có độ phân giải góc tương đương Hubble nhưng trường nhìn rộng hơn ít nhất 100 lần. Mỗi ảnh có thể bao quát một vùng bầu trời lớn hơn diện tích biểu kiến của Mặt Trăng tròn; trong khi đó, ảnh hồng ngoại của Hubble thường bao phủ vùng nhỏ hơn khoảng 200 lần. 159

Lợi thế của Roman không nằm ở việc ánh sáng hay bản thân kính “di chuyển nhanh hơn”, mà ở hiệu suất khảo sát. Nhờ trường nhìn toàn cảnh, Roman có thể quét những vùng trời rộng lớn nhanh hơn nhiều so với cách Hubble thường tập trung quan sát từng khu vực hẹp. Trong năm năm đầu, Roman dự kiến chụp ảnh lượng bầu trời lớn hơn 50 lần so với phần Hubble đã quan sát trong 30 năm. 910

Tìm hiểu năng lượng tối và vật chất tối

Roman sẽ lập bản đồ hàng tỷ thiên hà và số lượng lớn các ngôi sao. Các nhà khoa học sẽ sử dụng những quan sát về siêu tân tinh, thấu kính hấp dẫn yếu và sự phân cụm của thiên hà để kiểm tra vũ trụ đã giãn nở và thay đổi như thế nào theo thời gian. Kết quả có thể giúp giới hạn các mô hình về năng lượng tối và vật chất tối, hai thành phần vẫn còn nhiều bí ẩn của vũ trụ. 23

Các khảo sát diện rộng của Roman sẽ bổ trợ cho những nhiệm vụ khác: James Webb có khả năng theo dõi chi tiết các vật thể cụ thể, Euclid lập bản đồ vũ trụ học, còn Đài quan sát Vera C. Rubin tập trung vào các biến đổi theo thời gian ở bước sóng quang học.

Một cuộc thống kê khổng lồ về các hành tinh

Bằng cách quan sát lặp lại những vùng trời rộng, Roman có thể lập danh mục thống kê hơn 100.000 ngoại hành tinh chuyển tiếp—những hành tinh đi qua phía trước ngôi sao chủ từ góc nhìn của chúng ta. 78

Kính cũng sẽ thực hiện một chương trình sử dụng thấu kính vi mô hấp dẫn, tập trung về vùng phình trung tâm của Dải Ngân hà. Phương pháp này có thể phát hiện hơn 1.000 hành tinh khác, trong đó có các thế giới lạnh ở xa ngôi sao chủ, những vật thể có khối lượng nhỏ hơn Sao Hỏa và các “hành tinh lang thang” không quay quanh bất kỳ ngôi sao nào. 7816

Coronagraph: thử nghiệm công nghệ chụp trực tiếp ngoại hành tinh

Roman còn mang theo Coronagraph Instrument, một thiết bị trình diễn công nghệ có nhiệm vụ làm giảm ánh sáng chói từ các ngôi sao. Nhờ vậy, các nhà khoa học có thể thử chụp trực tiếp và nghiên cứu một số ngoại hành tinh khổng lồ cùng các đĩa vật chất quanh sao.

Coronagraph không phải thiết bị khảo sát chính của Roman. Tuy nhiên, những thử nghiệm này có thể đặt nền tảng cho các sứ mệnh tương lai tìm kiếm và nghiên cứu những thế giới giống Trái Đất hơn. 37

Gương chính và chi phí sứ mệnh

Roman có gương chính đường kính 7,9 feet, tương đương 2,4 mét—bằng kích thước gương chính của Hubble. Gương này có nguồn gốc từ một kính viễn vọng do Cơ quan Trinh sát Quốc gia Mỹ (NRO) tặng cho NASA. 45

NASA từng đặt mốc cam kết phóng vào tháng 5/2027, nhưng đài quan sát đạt trạng thái sẵn sàng sớm hơn nhiều tháng. NASA cho biết sứ mệnh vẫn nằm trong ngân sách; tổng chi phí trong vòng đời thường được báo cáo ở mức khoảng 4,3 tỷ USD. 457

Roman cũng được thiết kế với giao diện phục vụ, về lý thuyết cho phép một sứ mệnh robot trong tương lai tiếp nhiên liệu hoặc sửa chữa. Tuy nhiên, đây mới là khả năng được tính đến trong thiết kế, không phải một sứ mệnh bảo dưỡng đã được cấp vốn hay lên lịch.

Người phụ nữ đứng sau tên gọi Roman

Kính viễn vọng được đặt theo tên Tiến sĩ Nancy Grace Roman (1925–2018), nữ giám đốc thiên văn đầu tiên của NASA và là nữ lãnh đạo điều hành đầu tiên của cơ quan này. Bà đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng cơ sở khoa học cũng như sự ủng hộ của cộng đồng đối với các đài quan sát không gian, qua đó được mệnh danh là “mẹ đẻ của Hubble”. 210

NASA công bố đặt tên đài quan sát theo bà vào năm 2020. Đây là kính viễn vọng không gian đầu tiên của NASA mang tên một phụ nữ. 210

Với Roman, các nhà thiên văn sẽ không chỉ nhìn sâu hơn mà còn nhìn rộng hơn rất nhiều. Những bức “toàn cảnh vũ trụ” do kính tạo ra có thể giúp giải đáp các câu hỏi lớn về sự giãn nở của vũ trụ, bản chất của vật chất tối và mức độ phổ biến của những thế giới bên ngoài Hệ Mặt Trời.