Vì sao Mỹ tấn công bệ phóng tên lửa trên đảo Larak và điều đó có nghĩa gì với tàu hàng qua Hormuz?

Mỹ nói đã tấn công hai bệ phóng tên lửa của Iran trên đảo Larak ngày 30/8 sau khi phát hiện lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) chuẩn bị phóng tên lửa mang mìn hải quân xuống eo biển Hormuz. Theo Washington, đây là một chiến dịch “giới hạn” và “chính xác”, nhằm ngăn một nỗ lực rải mìn mới trước khi nó diễn ra. Đây cũng là hành động quân sự trực tiếp đầu tiên được Mỹ công khai xác nhận nhằm vào Iran kể từ cuối tháng 7. 34

Iran sau đó đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các cơ sở có lực lượng Mỹ ở Jordan và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Nhưng đằng sau chuỗi tấn công trả đũa là một câu hỏi lớn chưa có lời giải dứt khoát: Mỹ đã thực sự đánh trúng hệ thống phóng nào, và tên lửa mang mìn của Iran có đủ hiệu quả để tạo ra một bãi mìn nguy hiểm hay không?

Mỹ đã đánh gì trên đảo Larak?

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết các bệ phóng bị tấn công đang tạo ra mối đe dọa sắp xảy ra đối với hoạt động hàng hải thương mại. Mục tiêu của Washington không chỉ là xử lý những quả mìn đã nằm dưới nước, mà là ngăn Iran “rải lại” mìn vào tuyến đường thủy chiến lược này. 34

Các nguồn tin Iran nói cuộc tấn công khiến quân nhân và dân thường thiệt mạng, bị thương. Một số báo cáo ban đầu nêu con số hai người chết và hai người bị thương, nhưng các thông tin hiện có chưa độc lập xác nhận đầy đủ số thương vong. 34

Thời điểm tấn công đặc biệt đáng chú ý. Vài ngày trước đó, CENTCOM tuyên bố lực lượng Mỹ đã dọn sạch những quả mìn được rải trước đây trên các tuyến hàng hải quốc tế được công nhận ở eo biển Hormuz. Tuy vậy, việc rà phá các mối nguy đã biết trong một luồng tàu không đồng nghĩa với việc ngăn chặn một đợt rải mìn mới ở nơi khác, bên ngoài khu vực đã được kiểm tra. 1011

Vì sao Fajr-5 được nghi ngờ?

Các phân tích nguồn mở liên hệ hoạt động trên đảo Larak với Fajr-5, hệ thống pháo phản lực phóng loạt cỡ 333 mm của Iran. Trong một số cuộc tập trận, Iran được cho là đã trình diễn việc sử dụng tên lửa Fajr-5 để rải mìn hải quân. Một số chuyên trang quốc phòng còn mô tả khả năng cải biến phần đầu đạn hoặc tải trọng để tên lửa thả mìn sau khi được phóng.

Nếu đúng, cách làm này cho phép Iran rải mìn từ bờ bằng các bệ phóng cơ động, thay vì phải đưa tàu chuyên dụng và thủy thủ đoàn vào vùng biển có thể bị Mỹ giám sát hoặc tấn công.

Dù vậy, đây vẫn chỉ là đánh giá, chưa phải nhận dạng được xác nhận. Các quan chức Mỹ không công khai cho biết loại bệ phóng bị đánh trúng, cũng không công bố hình ảnh chứng minh đó là biến thể Fajr-5 đã được cải tiến. Cơ sở mạnh nhất của nhận định này vẫn mang tính gián tiếp: Iran từng trình diễn hoặc tuyên bố có một ý tưởng tương tự, còn Mỹ nói các bệ phóng trên Larak đang được chuẩn bị cho nhiệm vụ rải mìn.

Tên lửa phóng từ bờ có thể đe dọa tàu hàng như thế nào?

Một bệ phóng trên đảo Larak có thể đưa các tải trọng mìn dùng một lần tới khu vực tiếp cận tuyến hàng hải nhanh hơn, mà không cần tàu rải mìn của Iran hoạt động ở vùng biển trống trải. Điều đó giúp giảm rủi ro cho các thủy thủ và phương tiện trực tiếp thực hiện nhiệm vụ.

Tên lửa không nhất thiết phải đạt độ chính xác tuyệt đối để gây gián đoạn. Chỉ riêng nghi ngờ về một bãi mìn mới cũng có thể buộc tàu thương mại giảm tốc, đổi hướng, chờ kiểm tra hoặc tránh hoàn toàn eo biển. Tác động này có thể kéo dài ngay cả khi chưa có tàu nào trúng mìn, bởi các hãng vận tải và công ty bảo hiểm phải tính đến cả rủi ro chưa chắc chắn, chứ không chỉ thiệt hại đã được xác nhận.

Vì sao khả năng này vẫn gây tranh cãi?

Rải mìn bằng tên lửa là một bài toán kỹ thuật phức tạp. Một quả mìn phải chịu được gia tốc và va chạm khi phóng, đi vào nước mà không bị phá hủy, chìm hoặc neo ở độ sâu phù hợp, rồi kích hoạt ổn định. Nó cũng phải tránh tạo ra mối nguy ngoài ý muốn cho tàu của chính bên rải mìn.

Vì vậy, các nhà phân tích đặt câu hỏi về tải trọng, độ chính xác, độ bền và giá trị tác chiến thực tế của phương án này. Một tên lửa vốn được thiết kế cho đầu đạn thông thường có thể không đủ khả năng mang mìn hải quân phù hợp hoặc đưa chúng tới vị trí có hiệu quả.

Ở chiều ngược lại, Iran từng có tiền lệ cải biến vũ khí thông thường cho các mục đích khác và đã cho thấy một khái niệm rải mìn bằng tên lửa trong các cuộc tập trận. Điều này khiến không thể dễ dàng bác bỏ hoàn toàn năng lực nói trên, nhưng cũng chưa chứng minh được các bệ phóng trên Larak đã sẵn sàng tạo ra một bãi mìn hiệu quả. Những thông tin công khai hiện chỉ củng cố cảnh báo về một năng lực có thể tồn tại, chứ chưa đưa ra kết luận kỹ thuật cuối cùng.

Iran trả đũa ra sao và kết quả thế nào?

Iran cho biết đã phóng tên lửa đạn đạo nhằm vào các cơ sở Mỹ ở Jordan, trong đó có căn cứ King Hussein và Al-Azraq, để trả đũa cuộc tấn công trên đảo Larak. Jordan tuyên bố hệ thống phòng không của nước này đã đánh chặn và phá hủy tám tên lửa đi vào không phận Jordan. Các nguồn tin Mỹ nói gần như toàn bộ số tên lửa được đánh chặn; Tổng thống Donald Trump cho biết một quả được phép bay qua sau khi được đánh giá là khó có khả năng đánh trúng mục tiêu quan trọng. 791115

Các báo cáo cũng mô tả hoạt động của Iran hướng về UAE, trong đó có máy bay không người lái tiếp cận vùng biển UAE. Tuy nhiên, bằng chứng công khai về hoạt động tên lửa nhằm vào Jordan rõ ràng hơn so với bằng chứng về một cuộc tấn công tên lửa đạn đạo thành công tại UAE. Các nguồn tin hiện có chưa ghi nhận người thiệt mạng hoặc bị thương trong những đòn trả đũa này, dù Iran tuyên bố các căn cứ ở Jordan bị thiệt hại nặng và Jordan bác bỏ những tuyên bố đó. 71112

Vì sao Mỹ vẫn tấn công dù các tuyến hàng hải vừa được rà phá?

Việc rà phá mìn giải quyết mối nguy đã tồn tại, không ngăn được một đợt triển khai mới. Một quả mìn được phóng tới khu vực bên ngoài luồng tàu, một thiết bị bị dòng chảy cuốn đi hoặc một vật thể chưa được nhận dạng đều có thể khiến hoạt động hàng hải tiếp tục gặp rủi ro.

Do đó, Washington coi việc phát hiện các bệ phóng đang được chuẩn bị là một mối đe dọa mới, dù các tuyến hàng hải quốc tế được công nhận vừa được tuyên bố đã sạch mìn. Những tuyên bố trái ngược giữa Mỹ và Iran về tình trạng của eo biển càng làm các hãng vận tải khó đánh giá liệu việc đi qua có thực sự an toàn hay không. 1020

Tàu hàng qua Hormuz vẫn thưa thớt

Lưu lượng tàu qua eo biển đã giảm mạnh trước cuộc tấn công trên đảo Larak. Trong một cuối tuần, chưa tới 20 tàu chở hàng hóa được cho là đã đi qua Hormuz. Dữ liệu Kpler cũng ghi nhận chỉ sáu lượt tàu vượt eo biển trong một ngày hồi tháng 8, khi các chủ tàu né tránh tuyến đường vì tình hình an ninh chưa rõ ràng. 171819

Vì vậy, tuyên bố rằng các luồng hàng hải quốc tế đã được rà phá không phải là lời bảo đảm rằng mọi khu vực của eo biển đều an toàn. Mìn mới, mìn nằm ngoài luồng đã quét, thiết bị trôi dạt và vật thể chưa được xác định vẫn có thể duy trì rủi ro hàng hải. Với các doanh nghiệp vận tải, câu hỏi không chỉ là “đã dọn mìn chưa”, mà còn là “có thể xuất hiện mối nguy mới ở đâu và liệu giao tranh có bùng phát trở lại hay không?”.

Trump đã đe dọa đáp trả thế nào?

Sau các đòn trả đũa của Iran, Trump nói Mỹ sẽ đánh Iran “mạnh tay” và Washington sẽ có phản ứng. Sau đó, ông nói đảo Kharg của Iran đang bị “thổi bay thành đống đổ nát”, nhưng các thông tin hiện có không đưa ra danh sách mục tiêu hay mô tả chiến dịch cụ thể để xác nhận tuyên bố này. 8

Các nguồn được cung cấp cũng chưa đủ để khẳng định Trump đã đưa ra một quyết định cụ thể nhằm tấn công Iran chỉ để ngăn nước này khôi phục năng lực radar hoặc tên lửa. Ý tưởng đó phù hợp hơn với một lý do leo thang được đưa tin hoặc đang được cân nhắc, thay vì một chính sách đã được công bố rõ ràng.

Kết luận: Hormuz vẫn chưa thực sự hết nguy hiểm

Cuộc tấn công trên đảo Larak là một đòn phủ đầu, xuất phát từ điểm yếu đặc biệt của eo biển Hormuz. Washington nói họ hành động trước khi Iran có thể rải mìn mới, dù các tuyến hàng hải từng bị rải mìn đã được tuyên bố thông thoáng.

Khả năng các bệ phóng liên quan đến Fajr-5 khiến sự việc đáng chú ý, nhưng danh tính chính xác của hệ thống và hiệu quả trên chiến trường vẫn chưa được xác nhận.

Đối với ngành vận tải biển, hệ quả thực tế khá rõ ràng: rà phá mìn đã biết có thể giúp mở lại một tuyến đường về mặt vận hành, nhưng không tự xóa bỏ nguy cơ từ các đợt triển khai mới, dữ liệu hàng hải không chắc chắn hoặc khả năng một vòng giao tranh khác lại khiến eo biển bị đóng cửa.