Mực nước biển dâng kỷ lục, rạn san hô suy thoái: Các đảo Thái Bình Dương ở tuyến đầu khủng hoảng khí hậu

Cảnh báo khí hậu được đưa ra tại Palau không chỉ xoay quanh một kỷ lục mới về mực nước biển. Hai đánh giá cho thấy một cuộc khủng hoảng liên kết: biển dâng đang đặt các cộng đồng Thái Bình Dương dưới sức ép lớn hơn nhiều so với mức đóng góp phát thải của họ, trong khi đại dương ấm lên làm tổn thương những rạn san hô vốn cung cấp thực phẩm, sinh kế và lớp chắn tự nhiên cho bờ biển.

Thông điệp trung tâm là các biện pháp thích ứng phải được triển khai ngay lập tức. Tuy nhiên, thích ứng không thể thay thế việc cắt giảm mạnh khí nhà kính trên toàn cầu.

Những phát hiện chính

• Mực nước biển đang tăng nhanh hơn: Mực nước biển trung bình toàn cầu tăng kỷ lục 5,9 mm trong năm 2024, do đại dương ấm lên cùng hiện tượng băng hà, tảng băng và chỏm băng tan. 119
• Thái Bình Dương phơi nhiễm đặc biệt cao: Mực nước biển tương đối tại các quốc đảo nhỏ đang phát triển ở Thái Bình Dương đã tăng hơn hai lần mức trung bình toàn cầu, đe dọa đất đai thấp, nguồn nước ngọt, cơ sở hạ tầng và sinh kế. 2
• Nguy cơ di dời có thể lên tới quy mô rất lớn: Báo cáo Liên Hợp Quốc dẫn các ước tính cho rằng nước biển dâng có thể góp phần khiến tới 1,2 tỷ người trên toàn cầu phải di dời vào năm 2050. Đây là ước tính về mức độ phơi nhiễm và khả năng dịch chuyển, không phải dự báo chính xác số người chắc chắn phải rời đi. 2
• Tài chính chưa theo kịp nhu cầu: Nhu cầu thích ứng của các nước đang phát triển được ước tính khoảng 310–365 tỷ USD, trong khi nguồn tài chính thích ứng sẵn có năm 2023 chỉ khoảng 26 tỷ USD. Các quốc đảo Thái Bình Dương cũng đang đối mặt với nhu cầu cấp thiết và ngày càng tăng, cùng nhiều rào cản tiếp cận nguồn vốn.
• San hô mất dần thời gian phục hồi: Các đợt nắng nóng biển và tẩy trắng lặp lại quá thường xuyên khiến nhiều rạn san hô không thể phục hồi đầy đủ, tạo ra một “bậc thang suy thoái” ngày càng khó đảo ngược.

Vì sao kỷ lục mực nước biển đặc biệt đáng lo với các đảo Thái Bình Dương?

Mực nước tăng vài milimét trong một năm có thể nghe như con số nhỏ. Nhưng nước biển dâng là quá trình tích lũy và còn cộng hưởng với thủy triều, nước dâng do bão, xói lở bờ biển và xâm nhập mặn. Đánh giá của Liên Hợp Quốc mô tả tác động này là cực kỳ bất bình đẳng: các quốc đảo nhỏ đang phát triển phải đối mặt với những rủi ro có thể đe dọa khả năng tiếp tục cư trú của một số đảo.

Các cộng đồng Thái Bình Dương đặc biệt dễ tổn thương vì nhà ở, đường sá, hoạt động kinh tế và dịch vụ thiết yếu thường tập trung trên những dải đất hẹp ven biển. Nước biển dâng cũng có thể làm hư hại nguồn nước ngọt và các sinh kế truyền thống. Vì thế, đây không chỉ là câu chuyện bờ biển bị thu hẹp, mà còn liên quan đến an ninh, tính liên tục của cộng đồng và tương lai văn hóa. 819

Mức độ phơi nhiễm của khu vực đã khác biệt rõ rệt. Báo cáo Liên Hợp Quốc cho biết mực nước biển tương đối tại các quốc đảo nhỏ đang phát triển ở Thái Bình Dương tăng hơn hai lần mức trung bình toàn cầu. Palau và các chính phủ trong khu vực cho rằng sự mất cân đối này cũng đặt ra vấn đề trách nhiệm: các quốc đảo Thái Bình Dương đóng góp rất ít vào lượng phát thải toàn cầu nhưng lại phải gánh chịu những hậu quả nghiêm trọng nhất.

Tổng thống Palau Surangel Whipps Jr. đã kêu gọi hành động khẩn cấp đối với nước biển dâng, tẩy trắng san hô, axit hóa đại dương và thời tiết cực đoan. 5

Con số 1,2 tỷ người có ý nghĩa gì?

Báo cáo Liên Hợp Quốc cảnh báo nước biển dâng cuối cùng có thể góp phần khiến tới 1,2 tỷ người trên toàn thế giới phải di dời vào năm 2050. 2 Con số này không nên được hiểu là dự báo chắc chắn rằng 1,2 tỷ người sẽ bị buộc phải rời nơi ở vào thời điểm đó.

Kết quả thực tế còn phụ thuộc vào lượng phát thải, mức độ phơi nhiễm ven biển, năng lực thích ứng, cơ sở hạ tầng, quy hoạch và việc các cộng đồng có thể tiếp tục sinh sống an toàn tại chỗ hay không.

Với các quốc đảo Thái Bình Dương, vấn đề di chuyển còn gắn với văn hóa, chủ quyền và quyền con người. Vì vậy, các chiến lược thích ứng cần ưu tiên quyền được ở lại vùng đất tổ tiên khi điều kiện cho phép. Đồng thời, các chính phủ phải chuẩn bị cho khả năng di chuyển tự nguyện, phù hợp văn hóa và dựa trên quyền, trong trường hợp rủi ro trở nên không thể tránh khỏi.

Khoảng trống tài chính thích ứng không chỉ là thiếu tiền

Vấn đề tài chính không đơn giản chỉ là các nước dễ tổn thương cần thêm tiền. Họ còn cần nguồn vốn dễ tiếp cận, ổn định và phù hợp với các dự án do địa phương dẫn dắt. Một báo cáo được dẫn tại cuộc họp ở Palau ước tính nhu cầu thích ứng của các nước đang phát triển ở mức 310–365 tỷ USD, so với chỉ 26 tỷ USD tài chính thích ứng sẵn có trong năm 2023.

Nghiên cứu tập trung vào các quốc đảo Thái Bình Dương cũng cho thấy nhu cầu thích ứng tại đây đang ở mức cấp thiết và tăng nhanh, trong khi nguồn vốn hiện tại vừa thiếu hụt nghiêm trọng vừa khó tiếp cận.

Khoảng trống này ảnh hưởng trực tiếp đến những việc cộng đồng cần làm ngay: xây dựng cơ sở hạ tầng vững chắc hơn, triển khai hệ thống cảnh báo sớm, bảo vệ bờ biển, bảo đảm nguồn nước ngọt, cải thiện dữ liệu khí hậu và lập kế hoạch thận trọng cho việc tái định cư hoặc di chuyển.

Các cơ chế do Thái Bình Dương dẫn dắt, chẳng hạn Pacific Resilience Facility được đề xuất, nhằm hướng nguồn vốn tới những dự án quy mô nhỏ ở cấp cộng đồng—nhóm dự án thường khó nhận hỗ trợ từ các quỹ khí hậu quốc tế lớn. 8 Phụ lục báo cáo Liên Hợp Quốc cũng xác định các khoản tài trợ nhanh cho cộng đồng và việc tăng cường năng lực kỹ thuật là những cách quan trọng để biến tài chính thích ứng thành nguồn lực có thể sử dụng thực tế tại địa phương. 17

Rạn san hô đang mất thời gian phục hồi

Đánh giá thứ hai bổ sung một chiều cạnh sinh thái vào cảnh báo về nước biển dâng. Mạng lưới Giám sát Rạn san hô Toàn cầu (GCRMN) cho biết các đợt nắng nóng biển do biến đổi khí hậu đang xảy ra thường xuyên và dữ dội hơn, khiến rạn san hô có ít thời gian phục hồi giữa các đợt tẩy trắng.

Tẩy trắng xảy ra khi stress nhiệt khiến san hô đẩy các sinh vật cộng sinh—những sinh vật tạo màu sắc và cung cấp phần lớn năng lượng cho san hô—ra khỏi mô của chúng. Nếu nhiệt độ gây stress kéo dài, san hô có thể chết. Hiện tượng El Niño có thể làm nguy cơ này nghiêm trọng hơn: nước biển ấm lên do El Niño cộng hưởng với xu hướng ấm lên dài hạn, và những đợt tẩy trắng lớn từng trùng với các giai đoạn El Niño mạnh.

Điều đáng lo nhất không chỉ là mức độ nghiêm trọng của từng đợt tẩy trắng riêng lẻ, mà là khoảng thời gian giữa các đợt đang ngắn lại. Stress nhiệt lặp đi lặp lại có thể làm giảm độ phủ san hô và năng lực sinh sản trước khi quần thể kịp lấy lại sức chống chịu sinh thái.

Các nhà nghiên cứu và những bài viết về đánh giá này mô tả tình trạng đó như một “bậc thang suy thoái”: sau mỗi cú sốc, khả năng phục hồi lại khó khăn hơn, đồng thời nguy cơ mất mát gần như không thể đảo ngược tăng lên.

Hành động tại chỗ có ích, nhưng không thể tự mình giải quyết tình trạng nóng lên toàn cầu

Quản lý rạn san hô tại địa phương vẫn rất quan trọng. Giảm đánh bắt quá mức, hạn chế phát triển bờ biển thiếu bền vững, kiểm soát ô nhiễm và cải thiện chất lượng nước có thể giúp rạn san hô chống chịu tốt hơn trước stress nhiệt. Đánh giá về san hô nhấn mạnh rằng những áp lực tại chỗ này có thể khiến rạn san hô suy yếu hơn trước các đợt nắng nóng biển do khí hậu gây ra.

Nhưng quản lý địa phương cũng có giới hạn. Nó không thể làm mát đại dương đang nóng lên vì phát thải toàn cầu, cũng không thể khôi phục những khoảng thời gian phục hồi đã biến mất.

Vì vậy, bảo vệ các cộng đồng và rạn san hô Thái Bình Dương đòi hỏi hai hướng hành động song song:

1. Các nước phát thải lớn phải nhanh chóng cắt giảm phát thải để làm chậm quá trình nóng lên và nước biển dâng.
2. Cần cung cấp tài chính thích ứng dễ tiếp cận, ưu tiên các khoản viện trợ, dành cho hoạt động tăng cường khả năng chống chịu do địa phương dẫn dắt, cảnh báo sớm, bảo vệ bờ biển và nước ngọt, quản lý hệ sinh thái cũng như lập kế hoạch di chuyển dựa trên quyền con người.

Đó là lý do các quan chức Liên Hợp Quốc kêu gọi lãnh đạo Nhóm G20 tới một đảo san hô ở Thái Bình Dương để tận mắt chứng kiến hậu quả, đồng thời thúc giục những cam kết thực chất thông qua tiến trình hội nghị tại Tuvalu. 2

Thông điệp từ Palau không phải là lời xin bố thí. Đó là yêu cầu về hành động và nguồn lực tương xứng với những rủi ro mà các quốc gia đang ở tuyến đầu của khủng hoảng khí hậu phải gánh chịu.