Dầu trên 90 USD và lạm phát khiến thị trường trái phiếu chao đảo

Một cú sốc địa chính trị thường khiến nhà đầu tư tìm đến trái phiếu chính phủ như tài sản trú ẩn. Nhưng lần này, chiến sự Iran lại tạo ra phản ứng ngược: giao tranh nối lại đẩy giá dầu vượt 90 USD/thùng, làm dấy lên lo ngại chi phí năng lượng sẽ giữ lạm phát ở mức cao và buộc các ngân hàng trung ương phải duy trì, thậm chí siết chặt hơn, chính sách tiền tệ. Nhà đầu tư vì thế bán trái phiếu chính phủ, khiến giá trái phiếu giảm còn lợi suất và chi phí vay tăng. 217

Đây là cú sốc lạm phát, không chỉ là cú sốc địa chính trị

Thị trường không nhìn cuộc xung đột như một sự kiện “trú ẩn an toàn” thông thường. Mối quan tâm chính là nguy cơ gián đoạn nguồn cung tại vùng Vịnh và khả năng giá dầu tiếp tục tăng, từ đó đẩy lạm phát tổng thể lên cao và khiến các ngân hàng trung ương khó hạ lãi suất.

Sau khi các cuộc tấn công Mỹ-Iran nối lại, dầu Brent tăng lên hơn 92 USD/thùng. Trong một phiên giao dịch cuối tháng 8, giá dầu tăng khoảng 3%. 2

Điều này quan trọng vì lợi suất trái phiếu phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư về lãi suất, lạm phát trong tương lai và phần bù rủi ro cho việc nắm giữ khoản nợ dài hạn. Khi thị trường cho rằng lãi suất sẽ “cao hơn trong thời gian dài hơn”, nhà đầu tư thường yêu cầu lợi suất cao hơn đối với trái phiếu kỳ hạn dài. Hệ quả là trái phiếu đang lưu hành mất giá và chi phí đi vay tăng trên nhiều thị trường.

Lợi suất tăng vọt tại các nền kinh tế lớn

Đợt biến động mạnh nhất tập trung ở phần kỳ hạn dài của đường cong lợi suất Mỹ:

• Lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm lên khoảng 5,32%, mức cao nhất kể từ năm 2007. Các báo cáo ghi nhận đỉnh trong phiên quanh 5,321-5,327%. 317
• Lợi suất kỳ hạn 10 năm tăng lên khoảng 4,78% vào đầu tháng 9, mức cao nhất trong gần 20 tháng. 12
• Lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm chạm đỉnh 30 năm, trong khi lợi suất kỳ hạn 2 năm lên cao nhất 31 năm vào cuối tháng 8. 1117
• Lợi suất trái phiếu Bund 10 năm của Đức lên mức cao nhất kể từ năm 2011; lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp kỳ hạn 10 năm đạt đỉnh 17 năm. 10

Các mốc trên không hoàn toàn đồng nhất vì được ghi nhận vào những ngày khác nhau và áp dụng cho các kỳ hạn khác nhau. Tuy vậy, chúng cho thấy áp lực bán có quy mô toàn cầu, đặc biệt rõ ở nhóm trái phiếu chính phủ dài hạn.

Vì sao thông điệp của Kevin Warsh khiến thị trường lo ngại hơn?

Chủ tịch Fed Kevin Warsh củng cố quan điểm rằng lạm phát, chứ không phải tăng trưởng yếu, sẽ là yếu tố chi phối các quyết định chính sách trong ngắn hạn.

Trong bài phát biểu tại hội nghị Jackson Hole, ông tái khẳng định cam kết của Fed đối với mục tiêu lạm phát PCE 2% và cho rằng mặt bằng giá cao phải là trọng tâm chính của ngân hàng trung ương. Những phát biểu này khiến nhà đầu tư tăng đặt cược vào khả năng lãi suất Mỹ sẽ duy trì ở mức cao hoặc còn tăng thêm.

Dữ liệu PCE mới nhất làm thông điệp đó có thêm sức nặng. Lạm phát PCE tổng thể tháng 7 tăng 3,7% so với cùng kỳ năm trước, còn PCE lõi - loại trừ thực phẩm và năng lượng - tăng 3,3%. Cả hai đều cao hơn mục tiêu 2% của Fed.

Các số liệu trước đó cũng cho thấy vấn đề chưa được giải quyết: PCE tăng 4,1% trong 12 tháng tính đến tháng 5, trong khi giá năng lượng trong rổ PCE tăng 24%. Vì vậy, một cú sốc dầu mới có nguy cơ kéo dài tình trạng lạm phát cao, thay vì chỉ tạo ra một đợt tăng giá ngắn hạn.

Châu Âu và Nhật Bản đối mặt áp lực lãi suất mới

Logic tương tự lan sang châu Âu và Nhật Bản. Dầu đắt hơn làm tăng nguy cơ lạm phát dai dẳng, còn chiến sự khiến nhà đầu tư kém tin tưởng vào một giải pháp ngoại giao nhanh chóng. Họ phải đánh giá lại khả năng các ngân hàng trung ương lớn sẽ duy trì chính sách hạn chế trong thời gian dài hơn.

Tại khu vực đồng euro, kỳ vọng Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) có thể tiếp tục thắt chặt đã đẩy lợi suất mà nhà đầu tư yêu cầu đối với trái phiếu chính phủ tăng lên, nhất là ở các kỳ hạn dài. Đức và Pháp đều ghi nhận những mốc lợi suất cao nhất trong nhiều năm khi thị trường tính đến rủi ro lạm phát và tài khóa lớn hơn. 410

Thị trường trái phiếu Nhật Bản cũng chịu áp lực. Lợi suất tăng phản ánh việc thị trường toàn cầu định giá lại lạm phát và lãi suất, đồng thời phản ánh kỳ vọng Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) sẽ tiếp tục rời xa chính sách siêu nới lỏng trước đây. 1117

Cổ phiếu cũng bị ảnh hưởng

Lợi suất trái phiếu tăng gây sức ép lên cổ phiếu châu Âu và Mỹ. Cơ chế khá trực tiếp: lãi suất phi rủi ro cao hơn làm tăng tỷ lệ chiết khấu áp dụng cho lợi nhuận doanh nghiệp trong tương lai, từ đó làm giảm giá trị hiện tại của các khoản lợi nhuận đó. Lợi suất cao cũng khiến chi phí huy động vốn của doanh nghiệp tăng và trái phiếu trở nên hấp dẫn hơn tương đối so với cổ phiếu.

Reuters đưa tin các thị trường cổ phiếu trên thế giới chịu áp lực trong những đợt căng thẳng trước đó khi giá dầu vượt 90 USD/thùng. Một đợt leo thang hồi tháng 6 cũng đi kèm mức giảm 1,5% của chỉ số cổ phiếu toàn cầu MSCI. 57

Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có chưa xác nhận một con số hiệu suất riêng cho nhóm cổ phiếu năng lượng trong chính đợt biến động này. Về lý thuyết, nhà sản xuất dầu có thể hưởng lợi khi giá dầu tăng, nhưng môi trường né tránh rủi ro do chiến sự có thể tác động khác nhau đến từng doanh nghiệp và toàn ngành. Vì vậy, không nên mặc định rằng mọi cổ phiếu năng lượng đều tăng giá.

Vì sao trái phiếu dài hạn dễ bị bán mạnh hơn?

Đợt bán tháo còn phản ánh lo ngại về nhu cầu vay nợ của chính phủ. Nhà đầu tư không chỉ đánh giá lạm phát và chính sách ngân hàng trung ương, mà còn cân nhắc lượng trái phiếu chính phủ phải hấp thụ trên thị trường và mức lợi suất cần thiết để thu hút người mua.

Reuters mô tả tâm lý lo lắng liên quan đến nền kinh tế, chiến tranh và tình hình tài chính công. Các bài đưa tin sau đó cũng gắn lợi suất cao với nỗi lo về quy mô nợ công ngày càng phình to. 1

Điều này có thể tạo ra một vòng xoáy: lợi suất cao làm chi phí đảo nợ đáo hạn của chính phủ tăng. Hóa đơn lãi lớn hơn gây thêm áp lực lên ngân sách, buộc chính phủ có thể phải vay thêm. Khi đó, nhà đầu tư lại yêu cầu phần bù cao hơn để nắm giữ trái phiếu dài hạn, đặc biệt trong bối cảnh triển vọng lạm phát còn bất định.

Các bằng chứng hiện có cho thấy mối quan ngại về vay nợ chính phủ và trái phiếu dài hạn đang gia tăng. Tuy nhiên, chúng chưa đủ để kết luận một cuộc khủng hoảng nợ công toàn cầu sắp xảy ra. Kết luận thận trọng hơn là nguồn cung trái phiếu, rủi ro lạm phát và cú sốc dầu đang cùng gây sức ép lên phần kỳ hạn dài của thị trường.

Điều gì sẽ quyết định bước đi tiếp theo?

Hai diễn biến đặc biệt quan trọng đối với thị trường vào đầu tháng 9.

Thứ nhất là báo cáo việc làm của Mỹ, dự kiến công bố vào thứ Sáu. Số liệu việc làm mạnh sẽ củng cố quan điểm rằng Fed có thể tiếp tục giữ lãi suất cao, qua đó kéo dài áp lực lên trái phiếu. Ngược lại, sự suy yếu rõ rệt của thị trường lao động có thể khôi phục kỳ vọng Fed cuối cùng sẽ nới lỏng chính sách và đem lại phần nào hỗ trợ cho trái phiếu Kho bạc. 12

Thứ hai là hướng đi của giá dầu và diễn biến chiến sự. Đầu năm, những dấu hiệu tiến triển trong đàm phán hòa bình cùng dữ liệu kinh tế yếu đã nhanh chóng đảo ngược các đợt tăng lợi suất, cho thấy thị trường trái phiếu có thể đổi chiều rất nhanh khi kỳ vọng lạm phát hạ nhiệt. 6

Vì thế, câu hỏi cốt lõi không chỉ là chiến sự có phải một rủi ro địa chính trị hay không. Vấn đề là liệu xung đột có biến thành cú sốc năng lượng kéo dài trong lúc lạm phát vẫn cao hơn mục tiêu và chính phủ đang phát hành lượng lớn nợ hay không.

Nếu giá dầu giảm và dữ liệu kinh tế yếu đi, đợt bán tháo trái phiếu có thể đảo chiều. Nếu năng lượng tiếp tục đắt đỏ và kỳ vọng chính sách trở nên cứng rắn hơn, lợi suất cao có thể còn kéo dài.