Sáu tháng chiến tranh đã thay đổi cục diện Mỹ, Israel và Iran ra sao?

Sáu tháng đầu của cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran đã tạo ra một khuôn khổ ngừng bắn, nhưng chưa đem lại một kết thúc ổn định. Chiến dịch bắt đầu ngày 28/2 với tên gọi Operation Roaring Lion của Israel và Operation Epic Fury của Mỹ nhanh chóng vượt khỏi quy mô một chiến dịch không kích giới hạn, trở thành khủng hoảng an ninh và kinh tế lan rộng trong khu vực. Eo biển Hormuz trở thành điểm gây sức ép trung tâm, trong khi các cuộc đàm phán liên tục bế tắc trước khoảng cách giữa yêu cầu của Washington đối với Tehran và cảnh báo của Israel rằng họ có thể tiếp tục tấn công nếu Iran khôi phục năng lực hạt nhân hoặc tên lửa đạn đạo. 312

Cuộc chiến bắt đầu như thế nào?

Israel mô tả chiến dịch mở màn là nỗ lực nhằm “làm suy yếu nghiêm trọng” chính quyền Iran và loại bỏ những mối đe dọa mà nước này coi là mang tính sống còn đối với Israel. Lý do được nêu tập trung vào tham vọng hạt nhân, năng lực tên lửa đạn đạo và hạ tầng quân sự rộng lớn hơn của Iran. 312

Các đợt tấn công ban đầu của Mỹ và Israel được cho là nhắm vào lãnh đạo cấp cao, cơ sở chỉ huy và kiểm soát, địa điểm sản xuất và phóng tên lửa, hệ thống phòng không, tài sản hải quân, hạ tầng liên lạc cùng các cơ sở liên quan đến chương trình hạt nhân. Dẫn thông tin từ Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), Fox News cho biết lực lượng Mỹ đã tấn công hơn 1.000 mục tiêu trong 24 giờ đầu tiên. Tuy nhiên, những đánh giá về quy mô và mức độ thiệt hại trong thời chiến vẫn chủ yếu là tuyên bố của các bên và lực lượng ủng hộ họ, chứ chưa có một hồ sơ độc lập duy nhất xác nhận toàn bộ. 5

Cũng xuất hiện nhiều báo cáo nói rằng Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei cùng một số chỉ huy cấp cao đã thiệt mạng. Một số nguồn đưa thông tin này như sự thật đã được xác lập, nhưng các tài liệu trong phạm vi đánh giá này chưa đủ để xác minh độc lập và kết luận dứt khoát. Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý: thông tin về tổn thất lãnh đạo, số mục tiêu bị phá hủy và thương vong đã trở thành một phần của cuộc chiến thông tin, bên cạnh chiến dịch quân sự. 2714

Iran đáp trả, còn thiệt hại chiến trường vẫn gây tranh cãi

Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel, lực lượng Mỹ và một số quốc gia trong khu vực. Điều này biến xung đột thành một cuộc đối đầu khu vực rộng hơn, thay vì chỉ là màn trả đũa giới hạn xoay quanh chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran. 17

Quan chức Mỹ và Israel tuyên bố chiến dịch đã gây thiệt hại đáng kể cho hệ thống phòng không, bệ phóng tên lửa, tài sản hải quân và cơ cấu chỉ huy của Iran. Tehran bác bỏ hình ảnh về một lực lượng quân sự bị đánh tan. Tư lệnh Hải quân Iran Shahram Irani nói hải quân nước này vẫn hoạt động và tiếp tục thực hiện nhiệm vụ, trực tiếp phản bác tuyên bố rằng hạm đội Iran đã bị tiêu diệt. 1718

Vì vậy, hồ sơ công khai chỉ cho phép rút ra một kết luận thận trọng hơn so với những tuyên bố mạnh nhất từ hai phía: lực lượng Iran được cho là đã chịu tổn thất và phải hứng chịu sức ép liên tục, nhưng các nguồn hiện có chưa đưa ra đánh giá độc lập, dứt khoát về năng lực quân sự còn lại của nước này. Điều tương tự cũng áp dụng với các con số thương vong chính xác và tuyên bố về việc phá hủy từng cơ sở cụ thể.

Vì sao eo biển Hormuz trở thành tâm điểm?

Hệ quả của chiến tranh vượt xa các mục tiêu bên trong Iran. Việc Iran làm gián đoạn hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz, sau đó là lệnh phong tỏa hoạt động hàng hải của Iran do Mỹ áp đặt, đã tác động đến sản xuất năng lượng, giao thông hàng hải và hàng không trong khu vực. Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ nhận định lệnh ngừng bắn đang ở trạng thái “thoi thóp”, trong khi gián đoạn tại Hormuz và phong tỏa của Mỹ tiếp tục cộng dồn tác động lên kinh tế toàn cầu.

Tuyến hàng hải này vừa là công cụ gây sức ép quân sự, vừa là mục tiêu then chốt của ngoại giao. Trong thời gian ngừng bắn tháng 4, việc khôi phục hoặc mở lại hoạt động vận tải thương mại là một trong những điều kiện định hình đàm phán. Tuy nhiên, các bên không thống nhất về ý nghĩa thực tế của việc bảo đảm “an toàn” và “mở cửa hoàn toàn”.

Điều đó khiến Hormuz không còn là một vấn đề kinh tế thứ yếu. Eo biển này kết nối trực tiếp giữa leo thang quân sự, dòng chảy dầu mỏ, nới lỏng trừng phạt và triển vọng đàm phán. Một thỏa thuận không xử lý được vấn đề hàng hải sẽ để lại một nguồn đòn bẩy lớn, đồng thời duy trì bất ổn.

Lệnh ngừng bắn tháng 4 chưa chấm dứt chiến tranh

Ngày 7/4, Mỹ và Iran nhất trí một lệnh ngừng bắn tạm thời sau khoảng 40 ngày xung đột. Thỏa thuận tạm dừng các cuộc không kích quy mô lớn của Mỹ và Israel, nhưng không giải quyết những bất đồng cốt lõi. Phong tỏa của Iran và sức ép hàng hải của Mỹ vẫn là các điểm tranh chấp chính; những cuộc giao tranh sau đó cho thấy mức độ thiếu lòng tin giữa các bên.

Pakistan đóng vai trò trung gian nổi bật, trong đó có các cuộc đàm phán tại Islamabad. Nỗ lực ngoại giao nhằm biến khoảng dừng giao tranh thành một thỏa thuận rộng hơn, nhưng Washington tiếp tục kết hợp đàm phán với sức ép lên hoạt động hàng hải và nguồn thu từ dầu mỏ của Iran. Mỹ cũng cảnh báo sẽ áp dụng các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với những quốc gia tiếp tục mua dầu Iran.

Đến cuối tháng 8, Washington công khai mô tả giai đoạn tiếp theo là chiến lược “bóp nghẹt kinh tế”: cắt đứt các huyết mạch kinh tế duy trì chính quyền Iran cho đến khi Tehran chấp nhận thêm các nhượng bộ. Các báo cáo được trích dẫn trong những đánh giá về xung đột cũng liên hệ phong tỏa và sức ép trừng phạt với tình trạng thiếu nhiên liệu, lạm phát, thất nghiệp và giá cả tăng cao. Tuy vậy, các nguồn được cung cấp chưa xác lập một con số thống nhất, có thẩm quyền về lạm phát thời chiến hoặc chi phí nhân đạo.

Bản ghi nhớ Islamabad đạt được gì và bỏ ngỏ điều gì?

Bản ghi nhớ Islamabad ngày 18/6 được thiết kế nhằm chấm dứt các hoạt động quân sự, mở lại eo biển Hormuz và tạo lộ trình hướng tới một thỏa thuận Mỹ - Iran cuối cùng. Khuôn khổ được công bố kêu gọi lập tức dừng giao tranh và mở thêm một giai đoạn đàm phán, nhưng trì hoãn một số câu hỏi khó nhất, trong đó có tương lai dài hạn của chương trình hạt nhân Iran.

Thiết kế này vừa là cơ hội, vừa là điểm yếu của bản ghi nhớ. Việc tách lệnh ngừng bắn trước mắt khỏi các cuộc thương lượng thực chất khó khăn nhất giúp các bên có thể tạm dừng giao tranh. Nhưng nó cũng để nguyên những nguyên nhân cốt lõi của chiến tranh: năng lực hạt nhân và tên lửa của Iran, nới lỏng trừng phạt, an ninh hàng hải, hoạt động quân sự trong khu vực và các điều kiện để Israel không tiếp tục tấn công. Reuters mô tả văn bản này là một thỏa thuận tạm thời, trong đó những vấn đề lớn được để lại cho một thỏa thuận cuối cùng.

Đến tháng 8, thời hạn đàm phán đã kết thúc mà không có thỏa thuận cuối cùng. Quan chức Iran cáo buộc Washington vi phạm bản ghi nhớ, trong khi các tuyên bố của Mỹ cho thấy đàm phán có thể được nối lại vào một thời điểm nào đó. Kết quả là một khuôn khổ giúp giảm nguy cơ leo thang toàn diện trước mắt, nhưng không tạo ra một hiệp định hòa bình lâu dài.

Vì sao xung đột vẫn chưa có hồi kết?

Cuộc chiến tạo ra những câu chuyện chính trị hoàn toàn đối lập. Washington và Israel nhấn mạnh mức độ suy yếu của năng lực quân sự và chiến lược Iran. Iran lại nhấn mạnh khả năng kháng cự, năng lực quân sự còn lại và những tổn thất mà họ đã gây ra cho đối thủ. Dựa trên bằng chứng hiện có, không câu chuyện nào chứng minh được rằng bên mình đã đạt một kết quả chiến lược mang tính quyết định.

Lập trường được Israel công bố cũng để ngỏ khả năng tiến hành các đợt tấn công mới nếu Iran tái thiết năng lực hạt nhân hoặc tên lửa đạn đạo, ngay cả khi Washington và Tehran đạt một thỏa thuận riêng. Đây là vấn đề mang tính cấu trúc đối với ngoại giao: một thỏa thuận Mỹ - Iran có thể vẫn không đủ để bảo đảm Israel chấm dứt hành động quân sự. 312

Xung đột cũng làm dấy lên lo ngại về sức ép của các chiến dịch quân sự kéo dài đối với năng lực sẵn sàng của quân đội Mỹ, trong khi chi phí nhân mạng và kinh tế tiếp tục tăng. Dẫu vậy, bằng chứng được cung cấp cho bản đánh giá này còn quá gây tranh cãi để đưa ra một tổng số đáng tin cậy duy nhất về người chết, người bị thương, thiệt hại hạ tầng hoặc tổn thất kinh tế.

Đánh giá sau sáu tháng

Kết luận rõ ràng nhất không phải là một bên đã chiến thắng, mà là các mục tiêu ban đầu chưa chuyển hóa thành một trạng thái kết thúc ổn định. Mỹ và Israel cho thấy họ có khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ Iran, đồng thời tạo sức ép quân sự và kinh tế đáng kể. Iran chứng minh họ vẫn có thể đáp trả, gây gián đoạn tại một tuyến hàng hải chiến lược và duy trì đủ đòn bẩy để khiến các cuộc đàm phán vẫn cần thiết.

Đến cuối tháng 8/2026, lệnh ngừng bắn phù hợp với cách hiểu về một khoảng dừng mong manh hơn là hòa bình. Những câu hỏi chưa được giải quyết về hạt nhân và tên lửa, các tuyên bố đối nghịch về thiệt hại quân sự, sức ép kinh tế kéo dài và lời cảnh báo về hành động tương lai của Israel tiếp tục khiến hướng đi của cuộc xung đột khó đoán.