Bắc Kinh muốn gì trước cuộc đối thoại AI Mỹ–Trung tháng 9?

Cuộc đối thoại AI Mỹ–Trung dự kiến diễn ra trước chuyến thăm Mỹ ngày 24/9 của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, nơi ông có kế hoạch gặp Tổng thống Donald Trump. Tuy nhiên, Bắc Kinh đang phát đi tín hiệu rằng các cuộc thảo luận chỉ có thể trở nên “thực chất” nếu Washington trước hết thay đổi những chính sách công nghệ mà Trung Quốc xem là mang tính cưỡng ép. 15

Điều kiện của Bắc Kinh: Mỹ phải thay đổi cách tiếp cận

Theo một bài đăng của Yuyuantantian, tài khoản mạng xã hội liên quan đến đài truyền hình nhà nước CCTV, Mỹ cần chứng minh các công ty AI của mình cũng chịu những yêu cầu tương đương về an toàn, công khai thông tin và kiểm toán trước khi hai bên có thể tiến hành trao đổi thực chất. Bài viết đồng thời kêu gọi phân biệt rõ giữa các mối đe dọa an ninh thật sự và cạnh tranh công nghệ đơn thuần. 1

Lập trường công khai của Trung Quốc cũng yêu cầu Washington không sử dụng các cáo buộc đánh cắp sở hữu trí tuệ hoặc vi phạm kiểm soát xuất khẩu làm căn cứ để gây sức ép lên các doanh nghiệp AI Trung Quốc. Những thông tin hiện có chưa cho thấy một danh sách đầy đủ về các điều kiện mang tính thủ tục hay pháp lý; vì vậy, việc khẳng định Bắc Kinh đã đưa ra những yêu cầu cụ thể hơn sẽ là suy đoán. 1

Bộ Thương mại Trung Quốc gọi các cuộc điều tra, lệnh trừng phạt và hạn chế thương mại mà quan chức Mỹ để ngỏ nhằm vào các công ty AI Trung Quốc là biểu hiện của “bá quyền AI” (AI hegemonism), đồng thời cảnh báo Bắc Kinh sẽ đáp trả nếu lợi ích Trung Quốc bị tổn hại nghiêm trọng. 414

Vì sao Anthropic trở thành tâm điểm tranh cãi?

Ngày 10/6, Anthropic, công ty đứng sau mô hình Claude, cáo buộc các bên liên quan đến Alibaba và phòng thí nghiệm AI Qwen đã tiến hành một chiến dịch khai thác quy mô lớn. Theo bức thư gửi các nghị sĩ cấp cao của Thượng viện Mỹ, chiến dịch này:

• sử dụng gần 25.000 tài khoản Claude bị cho là gian lận;
• tạo ra hơn 28,8 triệu lượt tương tác;
• diễn ra từ ngày 22/4 đến 5/6/2026;
• tập trung vào năng lực lập trình, suy luận tác vụ tự chủ và khả năng quản lý các nhiệm vụ dài hạn của Claude. 210

Anthropic cho rằng mục tiêu là model distillation, hay “chưng cất mô hình”: dùng đầu ra của một hệ thống mạnh hơn để huấn luyện một mô hình khác, qua đó rút ngắn thời gian và chi phí phát triển. Công ty nói chiến dịch nhằm tái tạo những năng lực quan trọng của Claude trong các hệ thống Qwen. 2

Đây mới là cáo buộc của Anthropic, chưa phải kết luận đã được một cơ quan xét xử hoặc điều tra độc lập xác nhận. Trong các tài liệu được sử dụng cho bài viết này, lập trường chính thức đầy đủ của Alibaba về cáo buộc trên cũng chưa được xác lập. 210

Bắc Kinh đáp trả như thế nào?

Trung Quốc mô tả cáo buộc của Anthropic và nguy cơ Mỹ áp dụng biện pháp trừng phạt như một phần trong nỗ lực duy trì lợi thế công nghệ của Washington, thay vì chỉ là tranh chấp trung lập về an toàn hoặc quyền sở hữu trí tuệ. Bộ Thương mại Trung Quốc cho rằng Mỹ đang đe dọa trừng phạt doanh nghiệp Trung Quốc dựa trên các cáo buộc chưa có đủ căn cứ thực tế hoặc pháp lý. 4

Bắc Kinh cũng đang xem xét các biện pháp kiểm soát đối ứng. Các cuộc thảo luận do Bộ Thương mại Trung Quốc dẫn dắt đã đề cập khả năng hạn chế quyền tiếp cận từ nước ngoài đối với những mô hình AI tiên tiến nhất của Trung Quốc, bao gồm cả các hệ thống chưa được phát hành và những mô hình có trọng số mở. Các cuộc trao đổi này được cho là có sự tham gia của Alibaba, ByteDance và Z.ai, nhưng chưa phải một sắc lệnh đã được ban hành.

Vì vậy, bằng chứng hiện có chưa cho thấy Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc là cơ quan chủ trì biện pháp nói trên. Điều đã được ghi nhận rõ hơn là vai trò của Bộ Thương mại trong các cuộc thảo luận về hạn chế tiếp cận mô hình AI ở nước ngoài.

Những vấn đề nào có thể được đưa lên bàn đàm phán?

Các cuộc gặp tháng 9 nhiều khả năng sẽ tập trung vào những chủ đề hẹp, nhằm giảm nguy cơ hiểu lầm và sự cố an ninh, thay vì giải quyết toàn bộ cuộc cạnh tranh công nghệ.

Rủi ro từ các mô hình AI tiên phong

Hai bên có thể trao đổi về những rủi ro do các mô hình ngày càng mạnh gây ra, trong đó có khả năng mất kiểm soát, bị lạm dụng hoặc hỗ trợ các hoạt động nguy hiểm. Giới chức Trung Quốc cũng được cho là lo ngại năng lực an ninh mạng của các mô hình AI tiên phong do các công ty Mỹ phát triển. 7

An ninh mạng và hành vi chưng cất mô hình

Vụ Anthropic–Alibaba có thể trở thành phép thử cho cách hai nước phân biệt giữa hoạt động nghiên cứu hợp pháp và việc khai thác trái phép đầu ra của mô hình. Cùng với đó là câu hỏi liệu các mô hình tiên tiến có thể bị sử dụng để hỗ trợ tấn công mạng hay không. 34

Định nghĩa chung về “AI tiên phong”

Một kết quả thực tế hơn là hai bên thống nhất được ngưỡng hoặc định nghĩa kỹ thuật chung cho một mô hình AI tiên phong (frontier AI model). Đây có thể là nền tảng cho các cơ chế báo cáo rủi ro, thử nghiệm an toàn hoặc trao đổi chuyên gia trong tương lai, dù chưa đụng đến các vấn đề nhạy cảm nhất.

Quản lý mô hình có trọng số mở

Mô hình có trọng số mở cho phép người dùng tải xuống, chỉnh sửa và tự vận hành hệ thống, trong khi các công ty Mỹ như Anthropic và OpenAI thường giữ quyền kiểm soát chặt chẽ hơn với mô hình độc quyền. Sự khác biệt này khiến hai bên có quan điểm rất khác nhau về khả năng thực thi quy định, trách nhiệm của nhà phát triển và mức độ cần thiết của các “rào chắn” an toàn. 89

Vì sao một thỏa thuận lớn khó đạt được?

Tranh chấp hiện nay không chỉ xoay quanh an toàn AI. Đằng sau đó là cuộc cạnh tranh về lợi thế chiến lược.

Washington muốn ngăn chip, mô hình và bí quyết AI tiên tiến của Mỹ góp phần củng cố năng lực quân sự hoặc an ninh mạng của Trung Quốc. Bắc Kinh lại phản đối những hạn chế mà họ cho là nhằm duy trì vị thế thống trị của Mỹ trong ngành công nghệ. 45

Các biện pháp trừng phạt tiềm tàng liên quan đến cáo buộc của Anthropic có thể làm suy yếu lòng tin ngay trước khi đối thoại bắt đầu. Do đó, khả năng hai bên đạt được một định nghĩa chung về mô hình AI tiên phong cao hơn nhiều so với khả năng thống nhất về:

• kiểm soát xuất khẩu chip và mô hình;
• cơ chế thực thi quyền sở hữu trí tuệ;
• quy định về quyền tiếp cận mô hình;
• kiểm toán xuyên biên giới;
• giới hạn đối với các mô hình có trọng số mở.

Ngoài ra, địa điểm, thành phần tham dự và phạm vi cuộc gặp vẫn chưa được chốt hoàn toàn. Hai bên cũng chưa thống nhất liệu các chuyên gia kỹ thuật và đại diện doanh nghiệp tư nhân có tham gia hay không. 6

Ai đang cạnh tranh để xây dựng hạ tầng AI toàn cầu?

Cuộc đối đầu Mỹ–Trung đang diễn ra cả bên ngoài lãnh thổ hai nước. Huawei đã đề xuất xây dựng các trung tâm dữ liệu AI cho chính phủ Ai Cập, phục vụ những ứng dụng thuộc khu vực công, quân sự và giám sát, sử dụng chip Ascend của hãng. Theo hồ sơ được đưa tin, đề xuất gồm 1.408 chip Ascend 950 cho nền tảng đám mây huấn luyện AI và thêm 600 chip Ascend 950 hoặc 910B cho hai cụm suy luận. Washington đang xem xét một đề xuất cạnh tranh. 1718

Vấn đề không chỉ là bán chip. Bên thắng thầu có thể cung cấp cả năng lực tính toán, dịch vụ đám mây, phần mềm, trung tâm dữ liệu và các mối quan hệ quản trị đi kèm. Những lựa chọn hạ tầng như vậy có thể tạo ra sự gắn kết công nghệ dài hạn ở châu Phi và Trung Đông. 1721

Các thông tin hiện có chưa đủ để xác nhận đầy đủ phạm vi các đề xuất hạ tầng của Mỹ trên toàn châu Phi và Trung Đông, cũng như những tuyên bố cụ thể về kiểm soát xuất khẩu drone. Vì vậy, những điểm này không nên được xem là kết luận đã được chứng minh.

Hai mô hình AI toàn cầu đối đầu

Trung Quốc đang quảng bá hệ sinh thái AI có trọng số mở như một lựa chọn thay thế cho ảnh hưởng của Mỹ. Tại Hội nghị Trí tuệ nhân tạo thế giới ở Thượng Hải, Bắc Kinh nhấn mạnh cam kết mở rộng khả năng tiếp cận AI và thúc đẩy một trật tự hợp tác quốc tế mới. Chủ tịch Tập Cận Bình cũng đã giới thiệu đề xuất thành lập một tổ chức hợp tác AI toàn cầu cạnh tranh với ảnh hưởng của Mỹ.

Trong khi đó, sự tiến bộ nhanh của các mô hình có trọng số mở do Trung Quốc phát triển đang buộc một số doanh nghiệp Mỹ phải cân nhắc lại chiến lược. Washington lại lo ngại chính tính dễ tải xuống, chỉnh sửa và tự vận hành của các mô hình này có thể khiến việc kiểm soát công nghệ và ngăn chặn lạm dụng trở nên khó khăn hơn.

Điều đáng chờ đợi ở cuộc gặp tháng 9

Đối thoại AI sắp tới nhiều khả năng không khép lại cuộc chiến thương mại, tranh chấp sở hữu trí tuệ hay cuộc đua giành quyền định hình tiêu chuẩn công nghệ. Giá trị lớn nhất của nó có thể nằm ở việc thiết lập một kênh liên lạc tối thiểu giữa hai cường quốc, làm rõ cách mỗi bên đánh giá rủi ro và tìm kiếm một số thuật ngữ kỹ thuật chung.

Nói cách khác, đây có thể là cuộc gặp nhằm quản lý cạnh tranh, không phải chấm dứt cạnh tranh. Khi chip, mô hình, trung tâm dữ liệu, quyền tiếp cận thương mại và luật chơi AI đều đã trở thành công cụ địa chính trị, ngay cả một thỏa thuận hạn chế về định nghĩa “AI tiên phong” cũng sẽ là kết quả đáng kể.