Vì sao Putin tiếp tục leo thang chiến tranh Ukraine và điều gì có thể xảy ra tiếp theo?

Những thông tin được dẫn cho thấy lý do chính khiến Vladimir Putin tiếp tục đẩy cao cuộc chiến mang tính chính trị nhiều hơn là thuần túy quân sự. Tổng thống Nga dường như đánh giá rằng việc kết thúc chiến tranh mà không có một chiến thắng đủ rõ ràng—đặc biệt là quyền kiểm soát Donbas—sẽ nguy hiểm cho vị thế của ông hơn việc chấp nhận thêm thương vong, sức ép kinh tế và tâm lý bất an trong xã hội.

Tuy vậy, cần phân biệt giữa những gì đã được xác nhận và những đánh giá tình báo. Các nguồn tin cho thấy xu hướng nghiêng về leo thang, nhưng nhiều dự báo về chiến dịch quân sự sắp tới của Nga vẫn chỉ là nhận định, chưa phải sự kiện được kiểm chứng độc lập.

Vì sao bất mãn trong nước chưa làm Putin đổi hướng?

Người dân Nga đang cảm nhận chiến tranh rõ hơn trong đời sống hằng ngày. Các bài viết được dẫn nhắc đến tình trạng thiếu xăng, những đợt tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine, sự cố mất internet và lo ngại về một đợt huy động quân mới. Một cuộc thăm dò của Quỹ Dư luận Nga, tổ chức thường được xem là có quan hệ gần với Điện Kremlin, cho thấy 55% người được hỏi nói đồng nghiệp và người thân của họ cảm thấy bất an, tăng từ 40% một năm trước. 2

Sức ép đó chưa đủ khiến Moscow chọn dừng chiến tranh. Theo logic được các nguồn tin gán cho Putin, cái giá chính trị cá nhân của việc tiếp tục chiến đấu vẫn thấp hơn cái giá của một kết quả mà ông không thể trình bày như chiến thắng. The Economist mô tả đây là một cái bẫy do chính Putin tạo ra: triển vọng đạt được một thắng lợi có thể gọi tên ngày càng thu hẹp, trong khi việc xây dựng một lối thoát danh dự trở nên khó khăn hơn. 9

Nói cách khác, bất mãn xã hội và những lo ngại trong giới tinh hoa chưa làm thay đổi ưu tiên cốt lõi của Điện Kremlin. Chừng nào Putin còn tin rằng dừng lại đồng nghĩa với thừa nhận thất bại, ông vẫn có động lực duy trì áp lực.

Nga có thể bổ sung 300.000 quân bằng cách nào?

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết Kyiv tin Nga có thể huy động thêm 300.000 quân sau cuộc bầu cử quốc hội Nga vào tháng 9. Reuters trình bày đây là đánh giá của phía Ukraine, không phải thông báo chính thức về một lệnh huy động đã được Moscow ban hành. 17

Nếu xảy ra, lực lượng bổ sung nhiều khả năng đến từ một đợt tuyển quân hoặc huy động mới, thay vì chỉ dựa vào hình thức tuyển quân theo hợp đồng hiện nay. Con số 300.000 cũng không nên được hiểu là dự báo chắc chắn về số quân thực tế sẽ ra chiến trường: chưa rõ thời điểm, quy mô và khả năng triển khai của bất kỳ đợt huy động nào.

Dù vậy, tuyên bố này cho thấy quy mô nhân lực mà Kyiv cho rằng Moscow cần để duy trì sức ép trên tiền tuyến và bù đắp tổn thất lớn. Việc bổ sung quân số có thể giúp Nga tiếp tục tiến công từng bước, nhưng tự nó không chứng minh rằng Nga có thể nhanh chóng đạt các mục tiêu lãnh thổ đã nêu.

Vì sao Donbas vẫn là trọng tâm của mọi cuộc đàm phán?

Putin đã bác đề xuất của Ukraine về việc ngừng các cuộc tấn công tầm xa, đồng thời nói Nga muốn kiểm soát hoàn toàn các tỉnh Donetsk, Luhansk, Kherson và Zaporizhzhia. Lập trường này khiến một thỏa thuận chỉ đơn giản đóng băng đường kiểm soát hiện tại khó được Moscow chấp nhận. 22

Mục tiêu ấy cũng thể hiện trên chiến trường. Quân Nga đang tìm cách thâm nhập và bao vây Kostyantynivka, thành phố có vị trí chiến lược và là cửa ngõ hướng tới Kramatorsk, Sloviansk cùng những thành trì lớn cuối cùng của Ukraine tại Donbas. Nếu chiếm được thành phố, Nga có thể mở thêm các hướng tiến quân nhằm hoàn tất việc kiểm soát khu vực.

Reuters, dẫn lời những người có quan hệ với Điện Kremlin, cho biết Putin coi việc kiểm soát toàn bộ Donbas là một chiến thắng thiết yếu. Các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu và cảng của Nga được cho là càng củng cố quyết tâm tiếp tục chiến đấu của ông. Vì các nguồn tin này đề nghị giấu tên, thông tin phản ánh đánh giá về cách Điện Kremlin suy nghĩ chứ không phải một văn bản chính sách được công khai xác nhận. 21

Đòn đánh của Ukraine và tình trạng thiếu nhân lực đang định hình chiến lược Nga ra sao?

Chiến dịch tấn công tầm xa của Ukraine đã nhằm vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ, cảng và các mục tiêu liên quan đến quân sự của Nga. The Economist cho biết các cuộc tập kích nhà máy lọc dầu đã góp phần dẫn tới việc phân phối xăng theo định mức tại hơn một chục khu vực của Nga. 3 Chính Putin cũng thừa nhận tình trạng thiếu nhiên liệu và yêu cầu đẩy nhanh việc mở rộng sản xuất hệ thống phòng không để đối phó máy bay không người lái Ukraine. 22

Trong bối cảnh đó, Moscow dường như đang kết hợp nhiều hình thức gây sức ép thay vì trông chờ vào một cuộc đột phá nhanh trên bộ. Nga dùng nhân lực để duy trì các cuộc tiến công nhỏ nhưng liên tục, đồng thời tăng cường tên lửa và máy bay không người lái nhằm làm suy yếu các thành phố, hạ tầng và năng lực kháng cự của Ukraine. Những báo cáo trước đó mô tả mục tiêu không chỉ là chiếm lãnh thổ mà còn khiến Ukraine khó duy trì hoạt động bình thường. 10

Đây là một chiến lược tốn kém: lực lượng bộ binh giữ sức ép dọc tiền tuyến, còn các đòn đánh tầm xa tìm cách áp đặt cái giá lên hậu phương. Nhưng tổ hợp này cũng cho thấy những giới hạn của Nga—nó không bảo đảm rằng Moscow có thể đạt mục tiêu kiểm soát lãnh thổ trong thời gian ngắn.

Rủi ro lớn hơn: chiến tranh lai lan sang châu Âu

Mối lo trước mắt tại châu Âu không nhất thiết là một cuộc chiến công khai với NATO, mà là các hoạt động nằm dưới ngưỡng xung đột trực tiếp. Các quan chức Mỹ và châu Âu đã quy trách nhiệm cho Nga hoặc cảnh báo về những hoạt động như phá hoại, âm mưu ám sát, xâm phạm không phận, gây nhiễu GPS, tấn công mạng, can thiệp vào hạ tầng dưới biển, sử dụng vấn đề di cư làm công cụ gây sức ép và can thiệp chính trị.

Ba Lan và các nước Baltic đã tăng cường bảo vệ những cơ sở hạ tầng quan trọng trước cảnh báo về các vụ phá hoại hoặc sự cố giả mạo nhằm kiểm tra phản ứng của NATO. Một số báo cáo khác nói các hoạt động của Nga có thể nhắm đến ngành sản xuất quốc phòng châu Âu và các tuyến tiếp tế hỗ trợ Ukraine. Tuy nhiên, cần tách bạch những cảnh báo về âm mưu cụ thể khỏi các vụ việc đã được xác nhận.

Những chiến thuật này cho phép Moscow gây sức ép lên các nước ủng hộ Ukraine mà chưa lập tức phát động một cuộc tấn công quy ước. Song chúng cũng làm tăng nguy cơ tính toán sai lầm: một hoạt động vốn được thiết kế để có thể phủ nhận có thể gây thương vong cho dân thường, phá hỏng hạ tầng thiết yếu hoặc kích hoạt phản ứng mà Nga không dự tính.

Nga có sắp tấn công trực tiếp NATO không?

Các cảnh báo không nên bị thổi phồng thành kết luận rằng một cuộc tấn công quân sự sắp xảy ra. Ngày 30 tháng 8, một quan chức NATO nói Nga đang gia tăng hoạt động chiến tranh lai tại châu Âu, nhưng liên minh không nhận thấy nguy cơ tấn công cận kề. Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb cũng nói ông không tin Nga sẽ mạo hiểm tấn công một quốc gia NATO.

Sự khác biệt này rất quan trọng. Các chính phủ phương Tây có thể nhận thấy nguy cơ phá hoại, tấn công mạng hoặc những hành động cưỡng ép đang tăng lên mà chưa kết luận rằng Moscow đã quyết định đưa quân xâm lược lãnh thổ NATO. Những thông tin được dẫn củng cố mối lo về leo thang và việc thử phản ứng của liên minh, chứ chưa xác nhận một cuộc tấn công quy ước sắp xảy ra.

Những gì thông tin hạt nhân cho thấy—và chưa cho thấy

Trong nhiều năm, luận điệu hạt nhân của Nga chủ yếu đóng vai trò cảnh báo nhằm ngăn phương Tây can dự sâu hơn. Tuy nhiên, các nguồn được cung cấp không đủ để kiểm chứng độc lập thông tin cụ thể về một vụ thử tên lửa có khả năng mang đầu đạn hạt nhân gần đây, cũng như không cho thấy Nga đã quyết định sử dụng vũ khí hạt nhân trong tương lai gần.

Kết luận thận trọng hơn là: lời đe dọa hạt nhân và các hệ thống có khả năng mang đầu đạn hạt nhân làm tăng mức độ nguy hiểm của cuộc xung đột, đồng thời có thể được sử dụng như tín hiệu cưỡng ép. Nhưng không nên xem chúng là bằng chứng cho thấy Nga sắp sử dụng vũ khí hạt nhân nếu thiếu thông tin mạnh hơn và được nhiều nguồn độc lập xác nhận.

Kết luận

Chiến lược dường như được Putin theo đuổi là tiếp tục nâng sức ép cho đến khi Nga giành được một kết quả có thể trình bày như chiến thắng—đặc biệt là tại Donbas—hoặc cho đến khi cái giá của việc tiếp tục trở nên rõ ràng lớn hơn cái giá của việc dừng lại. Bất an trong xã hội, thiếu nhiên liệu và các cuộc tấn công của Ukraine đang khiến chiến tranh trở nên nặng nề hơn với Nga, nhưng những báo cáo hiện có cho thấy chúng chưa thúc đẩy thỏa hiệp mà ngược lại, khiến Moscow thích nghi và leo thang. 1221

Trong ngắn hạn, các rủi ro chính có tính tích lũy: Nga có thể huy động thêm quân, tăng cường tấn công Ukraine và mở rộng hoạt động chiến tranh lai nhằm vào hạ tầng cũng như các mạng lưới cung ứng tại châu Âu. Đồng thời, cần luôn phân biệt cảnh báo của quan chức với ý định đã được xác nhận: NATO hiện nói họ chưa thấy nguy cơ tấn công quân sự cận kề, còn các thông tin được dẫn chưa kiểm chứng một vụ thử hạt nhân mới hay một quyết định sử dụng vũ khí hạt nhân sắp tới.