Căng thẳng Mỹ - Iran leo thang sau đòn đánh ở Larak và Jordan

Đợt leo thang mới diễn ra sau khoảng một tháng không có hoạt động quân sự trực tiếp được biết đến của Mỹ nhằm vào Iran. Ngày 30/8, lực lượng Mỹ tấn công hai bệ phóng rocket của Iran trên đảo Larak, gần eo biển Hormuz. Sang ngày hôm sau, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã tiến hành chiến dịch kết hợp tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái nhằm vào các căn cứ King Hussein và Al Azraq — còn được gọi là Muwaffaq Salti — ở Jordan. 1417

Trình tự sự việc tương đối rõ. Tuy nhiên, quy mô thiệt hại và thông tin thương vong vẫn còn nhiều tranh cãi.

Chuyện gì xảy ra trên đảo Larak?

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết lực lượng Mỹ đã phá hủy hai bệ phóng của IRGC trên đảo Larak, sau khi phát hiện nhân sự Iran chuẩn bị phóng rocket mang mìn hải quân vào eo biển Hormuz. Giới chức Mỹ mô tả đây là biện pháp nhằm bảo vệ hoạt động hàng hải thương mại qua tuyến đường thủy chiến lược này. 611

Theo các thông tin được công bố vào thời điểm đó, đây là hành động quân sự đầu tiên của Mỹ nhằm vào Iran kể từ cuối tháng 7. 1314 Đòn đánh cũng diễn ra sau khi Washington nói một tuyến hàng hải thương mại đã được dọn mìn. Tổng thống Donald Trump cảnh báo mọi tàu thuyền tìm cách rải mìn mới sẽ bị phá hủy. 13

Iran lên án cuộc tấn công và cam kết trả đũa. Truyền thông nhà nước Iran đưa tin binh sĩ và dân thường đã thiệt mạng hoặc bị thương, nhưng các tài liệu hiện có chưa đủ để xác lập con số thương vong chính xác một cách độc lập. 1011

Iran tuyên bố gì về cuộc tấn công ở Jordan?

IRGC nói lực lượng không quân vũ trụ của họ đã nhắm vào các căn cứ King Hussein và Al Azraq bằng tên lửa đạn đạo cùng máy bay không người lái. Các bản tin Iran cho biết mục tiêu gồm hạ tầng kỹ thuật, cơ sở bảo dưỡng và khu vực đồn trú máy bay chiến đấu; Tehran đồng thời tuyên bố chiến dịch đã gây thiệt hại nặng. 1012

Iran mô tả cuộc tấn công là hành động trả đũa đòn đánh vào Larak. Reuters cũng đưa tin về tuyên bố của IRGC rằng hai căn cứ của Mỹ ở Jordan bị tấn công bằng tên lửa đạn đạo để đáp trả chiến dịch của Mỹ. 17

Tuy nhiên, những tuyên bố về thiệt hại nặng chưa được xác minh độc lập trong các nguồn được cung cấp. Thông tin phòng thủ được công bố đáng chú ý nhất có phạm vi hạn chế hơn: quân đội Jordan nói hệ thống phòng không đã đánh chặn tám tên lửa Iran, trong khi một nguồn Mỹ được Fox News dẫn lời cho biết gần như toàn bộ tên lửa bay vào đã bị đánh chặn và chưa ghi nhận tác động đáng kể. 2919

Vì vậy, hiện tồn tại khoảng cách rõ rệt giữa mô tả của Iran về thiệt hại nặng và các tường thuật từ Jordan cùng nguồn liên quan đến Mỹ, vốn cho rằng phần lớn tên lửa đã bị đánh chặn và ảnh hưởng thực tế là hạn chế. Các nguồn được xem xét chưa đưa ra thông tin đã được xác nhận về thương vong tại các căn cứ.

Vì sao eo biển Hormuz là tâm điểm?

Đảo Larak nằm gần đầu phía đông của eo biển Hormuz. Do đó, cáo buộc rằng các bệ phóng tại đây được chuẩn bị cho một chiến dịch rải mìn có ý nghĩa chiến lược lớn. Washington coi cuộc tấn công là phản ứng trước mối đe dọa cận kề đối với hoạt động lưu thông hàng hải, còn Tehran xem đây là một phần trong chiến dịch quân sự và kinh tế rộng hơn của Mỹ. 5

Tranh chấp không chỉ xoay quanh hai bệ phóng. Iran tuyên bố eo biển sẽ tiếp tục bị đóng cho đến khi Mỹ thay đổi cách hành xử và chấp nhận các điều kiện liên quan đến việc chấm dứt chiến tranh, dỡ bỏ phong tỏa, gỡ bỏ lệnh trừng phạt dầu mỏ và giải phóng tài sản Iran bị phong tỏa.

Trong khi đó, Washington nói có thể duy trì phong tỏa hải quân vô thời hạn và tiếp tục gia tăng sức ép kinh tế lên Tehran. Lập trường đối nghịch biến Hormuz vừa thành điểm nóng quân sự, vừa là đòn bẩy đàm phán trọng yếu trong cuộc xung đột.

Rủi ro kinh tế nằm ở đâu?

Hoạt động vận tải qua Hormuz đã giảm mạnh trước đợt đáp trả mới. Reuters cho biết số tàu qua lại có thời điểm giảm xuống mức một chữ số; một tường thuật khác mô tả lưu lượng đang tiến gần trạng thái đình trệ sau thêm nhiều vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền.

Thị trường dầu mỏ bắt đầu phản ánh khả năng gián đoạn kéo dài thay vì chỉ là cú sốc ngắn hạn. Reuters đưa tin giá dầu lên mức cao nhất trong ba tuần khi Iran nói eo biển sẽ tiếp tục đóng cửa còn Washington loại trừ khả năng gia hạn lệnh ngừng bắn.

Hormuz cũng giữ vai trò quan trọng đối với nguồn cung dầu và khí tự nhiên toàn cầu. Vì vậy, việc đóng cửa kéo dài hoặc một chiến dịch rải mìn mới có thể gây thêm sức ép lên thị trường năng lượng và hoạt động vận tải biển. Tuy nhiên, các thông tin hiện có chưa đưa ra một con số đáng tin cậy duy nhất về tổng thiệt hại tài chính toàn cầu hoặc mức suy giảm LNG, nên không nên phóng đại những tác động này.

Vì sao vòng xoáy leo thang có thể tiếp diễn?

Diễn biến mới tạo ra một vòng xoáy trong đó mỗi bên đều có thể trình bày bước đi tiếp theo như một hành động phòng vệ. Mỹ có thể lập luận rằng các cuộc tấn công là cần thiết để ngăn Iran rải mìn và bảo vệ thương mại. Iran có thể coi việc tấn công các căn cứ Mỹ trong khu vực là đòn trả đũa cho các cuộc không kích vào lãnh thổ Iran, đồng thời dùng Hormuz để gây sức ép về phong tỏa và lệnh trừng phạt.

Rủi ro không chỉ nằm ở hai sự kiện vừa được báo cáo. Một tên lửa hoặc máy bay không người lái vượt qua hệ thống phòng không có thể gây thương vong cho lực lượng Mỹ, Jordan hoặc dân thường. Mìn mới hay các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại có thể khiến lưu lượng qua Hormuz tiếp tục sụt giảm. Phong tỏa kéo dài cũng có thể làm trầm trọng thêm sức ép năng lượng và kinh tế, đồng thời thu hẹp không gian cho ngoại giao.

Kết luận thận trọng nhất lúc này là đòn đánh vào Larak và cuộc tấn công mà Iran tuyên bố nhằm vào Jordan đánh dấu sự đổ vỡ nghiêm trọng của khoảng lặng mong manh. Các diễn biến này chưa chứng minh đầy đủ mức thiệt hại mà Iran tuyên bố, nhưng cho thấy cuộc đối đầu đã mở rộng từ tranh chấp về an ninh hàng hải thành một cuộc trao đổi trực tiếp mới giữa lực lượng Mỹ và Iran.