Sốt xuất huyết tăng mạnh năm 2026: 95.035 ca ở Sri Lanka nói gì về rủi ro khí hậu?

Đà tăng sốt xuất huyết trong năm 2026 không nên được nhìn nhận như một đợt bùng phát đồng nhất trên toàn khu vực. Các bằng chứng hiện có cho thấy khí hậu, hạ tầng đô thị và năng lực y tế công cộng đang đan xen theo những cách khác nhau ở từng nơi.

Nắng nóng, mưa thất thường, ngập lụt, hạn hán khiến người dân phải trữ nước, đô thị hóa dày đặc và những khoảng trống trong giám sát dịch bệnh đều có thể góp phần tạo ra rủi ro. Trường hợp Sri Lanka cho thấy mức độ nghiêm trọng rõ nhất: tính đến ngày 29/8, nước này ghi nhận 95.035 ca mắc và 72 ca tử vong liên quan đến sốt xuất huyết. Riêng tháng 7 có 29.962 ca. Tỉnh Western ghi nhận 50.287 ca, chiếm hơn một nửa tổng số ca trên cả nước. 4

Sri Lanka: dịch nghiêm trọng và tập trung mạnh ở phía tây

Đợt bùng phát tăng tốc rõ rệt trong tháng 6 và tháng 7. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết đến đầu tháng 8, Sri Lanka đã ghi nhận hơn 90.000 ca mắc và hơn 65 ca tử vong. Với tốc độ này, năm 2026 có thể trở thành đợt dịch lớn nhất tại Sri Lanka kể từ đại dịch kỷ lục năm 2017. 9

Tỉnh Western tiếp tục là tâm điểm của dịch. Trong các báo cáo hiện có, hai huyện Gampaha và Colombo chịu ảnh hưởng nặng nhất; toàn tỉnh thường xuyên chiếm khoảng 53% số ca được ghi nhận. 48

Các báo cáo trước đó xác định DENV-2 là týp huyết thanh lưu hành chủ yếu, đồng thời liên hệ đà tăng ca bệnh với biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa thiếu quy hoạch. 13 Những yếu tố này không hoạt động riêng lẻ. Khu dân cư đông đúc, công trường xây dựng, các vật chứa nước trên mái nhà và hệ thống thoát nước không ổn định có thể tạo thêm nhiều điểm sinh sản của muỗi ngay gần các quần thể dân cư lớn.

Sri Lanka cũng mở rộng ứng phó vượt ra ngoài việc kiểm tra hộ gia đình như thường lệ. Trong đợt tăng ca tháng 7, ngành y tế công cộng phối hợp với quân đội và cảnh sát để tìm nơi muỗi sinh sản. Không quân còn sử dụng máy bay không người lái nhằm phát hiện các vũng nước tù đọng trên mái nhà sau những trận mưa mùa gió mùa. 14

Bức tranh khu vực đáng lo ngại, nhưng các con số không thể so sánh trực tiếp

Các báo cáo hiện có cho thấy áp lực sốt xuất huyết xuất hiện tại nhiều quốc gia. Tuy nhiên, chúng sử dụng thời điểm, định nghĩa ca bệnh và hệ thống báo cáo khác nhau. Có nơi chỉ tính ca được xác nhận, trong khi nơi khác bao gồm cả ca nghi ngờ hoặc chỉ thống kê ở những vùng do chính quyền kiểm soát.

Vì vậy, việc cộng thành một tổng số khu vực hoặc xếp hạng trực tiếp giữa các quốc gia có thể gây hiểu nhầm.

Yemen: các lát cắt số liệu khác nhau phản ánh thời gian báo cáo khác nhau

Trong nửa đầu năm 2026, Yemen ghi nhận hơn 5.700 ca sốt xuất huyết được xác nhận và 30 ca tử vong tại các khu vực do chính quyền kiểm soát. Giới chức cảnh báo mùa mưa có thể khiến lây truyền tăng nhanh hơn.

Một báo cáo muộn hơn từ hệ thống cảnh báo sớm điện tử đặt tại Aden ghi nhận 7.815 ca nghi ngờ và 33 ca tử vong trong giai đoạn từ ngày 4/1 đến 18/7. Hai con số này không nên được cộng lại vì chúng bao phủ các khoảng thời gian khác nhau và sử dụng cách phân loại ca bệnh khác nhau.

Các nguồn hiện có chưa cung cấp một tổng số ca mắc và tử vong đáng tin cậy, cập nhật riêng cho tỉnh Al-Jawf. Do đó, mọi con số cụ thể về Al-Jawf cần được xem xét thận trọng cho đến khi có xác nhận từ cơ quan y tế địa phương hoặc một báo cáo giám sát được mô tả rõ ràng.

Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan: ca bệnh tăng khi bước vào mùa cao điểm

Tỉnh Khyber Pakhtunkhwa ghi nhận 178 ca được xác nhận vào giữa tháng 7, trong đó Peshawar có 96 ca. Đến ngày 30/8, một báo cáo hằng tuần cho biết tổng số ca đã lên 478, gồm 177 ca tại Peshawar, khi tỉnh bước vào giai đoạn được dự báo là mùa cao điểm.

Giới chức địa phương nhấn mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức, kiểm soát ổ lăng quăng, giám sát dịch bệnh và chuẩn bị ứng phó theo kế hoạch hành động sốt xuất huyết năm 2026. Tuy nhiên, các nguồn hiện có chưa độc lập xác nhận thông tin triển khai hơn 15.000 nhân viên y tế cộng đồng nữ hay thu thập gần 5.000 mẫu máu. Vì vậy, không nên trình bày những con số này như các dữ kiện đã được kiểm chứng.

Ludhiana, Ấn Độ: chưa có tổng số địa phương đáng tin cậy cho năm 2026

Tài liệu hiện có chưa xác lập được số ca mắc hoặc tử vong năm 2026 đáng tin cậy tại Ludhiana. Đây là một hạn chế về dữ liệu báo cáo, không phải bằng chứng cho thấy virus không lây truyền tại địa phương.

Khuyến cáo phòng bệnh vẫn rất thiết thực: loại bỏ, đổ cạn hoặc đậy kín mọi vật chứa nước, gồm máy làm mát, bồn chứa, lốp xe, máng nước trên mái và phế thải xây dựng. Muỗi Aedes có thể sinh sản trong những vật chứa nhân tạo tương đối nhỏ, khiến việc loại bỏ ổ nước tại từng hộ gia đình và khu dân cư đặc biệt quan trọng ở đô thị.

Vì sao thời tiết ấm hơn có thể làm tăng nguy cơ sốt xuất huyết?

Nhiệt độ tác động đến nhiều mắt xích trong chu kỳ lây truyền sốt xuất huyết. Các nghiên cứu xem nhiệt độ là yếu tố quan trọng định hình phạm vi và diễn biến của bệnh. Điều kiện ấm hơn có thể thúc đẩy quá trình phát triển của muỗi và làm virus nhân lên hiệu quả hơn bên trong muỗi.

Tác động của mưa phức tạp hơn. Mưa có thể làm đầy các vật chứa và tạo nơi sinh sản cho muỗi, nhưng mưa rất lớn cũng có thể cuốn trôi lăng quăng. Kết quả phụ thuộc vào thời điểm, cường độ mưa và bối cảnh địa phương, chứ không đơn giản là một nơi “ẩm” hay “khô”.

Các mô hình khí hậu quy mô lớn có thể tạo thêm một tầng rủi ro. Những biến động của El Niño–Dao động phương Nam (ENSO) làm thay đổi lượng mưa, nhiệt độ và thảm thực vật ở các khu vực có liên kết khí hậu. Đỉnh dịch có thể xuất hiện sau đó vài tuần hoặc vài tháng. Nghiên cứu liên quan đến NASA khuyến nghị theo dõi khí hậu thường xuyên và sử dụng dự báo theo mùa như một phần của kế hoạch kiểm soát dịch bệnh. 1720

“Nghịch lý hạn hán – dịch bệnh” là gì?

Hạn hán không phải lúc nào cũng làm giảm các bệnh do muỗi truyền. Nó có thể thay đổi nơi con người, muỗi, vật chủ và mầm bệnh tập trung, đồng thời làm thay đổi cách các hộ gia đình tiếp cận và trữ nước.

Khi thiếu nước, người dân có thể giữ nước trong bồn, xô hoặc các vật chứa khác. Nếu không được đậy kín, chúng có thể trở thành nơi sinh sản của muỗi Aedes. Hạn hán cũng có thể làm suy giảm các loài săn mồi và cạnh tranh với muỗi, đồng thời buộc con người và vật trung gian truyền bệnh tập trung quanh những nguồn nước còn lại.

Bằng chứng từ Đông Nam Á củng cố mối liên hệ có vẻ trái ngược này. Một nghiên cứu phát hiện điều kiện hạn hán nghiêm trọng liên quan đến nguy cơ sốt xuất huyết cao hơn, trong khi mối quan hệ với tình trạng cực kỳ ẩm ướt phức tạp hơn. Nghiên cứu cũng ghi nhận tác động trễ của các đợt nắng nóng và hạn hán.

Bài học rộng hơn là “khô” không đồng nghĩa với “nguy cơ thấp”. Một khu vực có thể quá khô để duy trì một số mầm bệnh thủy sinh, nhưng vẫn tạo điều kiện lý tưởng cho loài muỗi sinh sản trong vật chứa và cho những hành vi trữ nước của con người. Tác động vẫn phụ thuộc từng địa điểm; vì vậy, khí hậu nên được xem là một tín hiệu cảnh báo rủi ro, không phải lời giải thích duy nhất cho mọi đợt bùng phát.

Cần làm gì để ứng phó tốt hơn?

1. Xem kế hoạch chống hạn và phòng sốt xuất huyết là một hệ thống

Các biện pháp bảo đảm nguồn nước cần bao gồm việc đậy kín bồn chứa, kiểm tra thường xuyên bể và vật chứa, cũng như hướng dẫn người dân ngăn nước trữ trở thành nơi sinh sản của muỗi. Kế hoạch chống hạn chỉ mở rộng việc trữ nước mà không quản lý vật chứa có thể vô tình tạo thêm ổ lăng quăng.

2. Sử dụng dữ liệu khí hậu và vệ tinh trước khi ca bệnh đạt đỉnh

Dữ liệu vệ tinh có thể theo dõi lượng mưa, nhiệt độ và thảm thực vật, sau đó đối chiếu với dữ liệu dịch tễ. Nghiên cứu được NASA hỗ trợ đã xem xét mối liên hệ giữa các chỉ báo này và số ca sốt xuất huyết tại Sri Lanka, trong đó có những mô hình rủi ro khác nhau ở các huyện đô thị như Colombo. 18

Hệ thống cảnh báo sớm có thể kết hợp dữ liệu thời tiết, điều kiện môi trường, báo cáo ca bệnh và mức độ dễ tổn thương của dân cư để xác định nơi cần ưu tiên nguồn lực phòng dịch.

3. Phòng bệnh tại chỗ và liên tục

Loại bỏ ổ sinh sản của muỗi hiệu quả nhất khi trở thành công việc thường xuyên, thay vì chỉ diễn ra trong một chiến dịch khẩn cấp. Đội ngũ y tế, trường học, công trường, hộ gia đình và chính quyền địa phương cần được phân công rõ trách nhiệm trong việc dọn nước đọng. Hệ thống giám sát cũng phải phát hiện nhanh các khu vực nguy cơ để hướng dẫn kiểm tra và chuẩn bị điều trị lâm sàng.

4. Lập kế hoạch cho cả những bất định trong báo cáo

Các số liệu từ Yemen và Pakistan cho thấy vì sao mọi báo cáo dịch cần nêu rõ thời điểm, định nghĩa ca bệnh và phạm vi địa lý. Ca được xác nhận, ca nghi ngờ và ca do địa phương tự báo cáo không nên gộp chung nếu không giải thích. Chia sẻ dữ liệu tốt hơn sẽ giúp cơ quan chức năng phân biệt một đợt lây truyền thực sự gia tăng với sự thay đổi trong phạm vi xét nghiệm hoặc báo cáo.

Kết luận

Đà tăng sốt xuất huyết năm 2026 hình thành từ nhiều áp lực tương tác: nhiệt độ cao hơn, mưa thất thường, ngập lụt, trữ nước do hạn hán, môi trường đô thị và hoạt động kiểm soát muỗi không đồng đều. Con số 95.035 ca mắc và 72 ca tử vong tại Sri Lanka tính đến ngày 29/8 cho thấy các áp lực này có thể nhanh chóng cộng hưởng. Tuy nhiên, dữ liệu giữa các quốc gia chưa đồng nhất đủ để rút ra một lời giải thích đơn giản cho toàn khu vực. 4

Chiến lược hiệu quả nhất phải được tích hợp: loại bỏ nơi muỗi sinh sản, bảo vệ nguồn nước trữ, củng cố chẩn đoán và giám sát, đồng thời sử dụng các chỉ báo khí hậu và vệ tinh để hành động trước khi bệnh viện rơi vào tình trạng quá tải.