Sáu tháng xung đột Iran–Israel–Mỹ: Vì sao chiến sự chưa thể khép lại?

Sáu tháng sau khi Israel và Mỹ phát động chiến dịch Roaring Lion ngày 28/2, cuộc xung đột Iran–Israel–Mỹ vẫn giống một khoảng lặng đầy căng thẳng hơn là một nền hòa bình thực sự. Chiến dịch ban đầu tạo ra cú sốc lớn về quân sự và chính trị, nhưng Iran vẫn duy trì khả năng đáp trả. Trong khi đó, an ninh hàng hải, dòng chảy năng lượng và các cuộc đàm phán ngoại giao đều trở thành mặt trận quan trọng.

Một số con số được nêu trong câu hỏi — như hơn 200 tên lửa và máy bay không người lái, 11 người thiệt mạng, 140 người bị thương hay tình trạng của hải quân Iran — chưa thể được xác nhận độc lập bằng những nguồn đáng tin cậy nhất hiện có.

Vì sao Israel và Mỹ mở chiến dịch?

Israel mô tả chiến dịch ngày 28/2 là một cuộc tấn công phủ đầu nhằm đối phó với điều nước này coi là mối đe dọa hiện hữu từ Iran. Các mục tiêu được nhắc đến gồm chương trình hạt nhân, lực lượng tên lửa, cơ cấu chỉ huy quân sự và năng lực tấn công nhằm vào Israel.

Quân đội Israel nói chiến dịch phối hợp với Mỹ nhằm loại bỏ mối đe dọa đối với Israel, khu vực Trung Đông và cả thế giới. 8 Reuters cho biết các cuộc tấn công được trình bày như hành động phủ đầu, diễn ra trong lúc hy vọng tìm kiếm giải pháp ngoại giao cho tranh chấp hạt nhân Iran ngày càng suy yếu. 5

Theo truyền thông nhà nước Iran được Reuters dẫn lại, Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei đã thiệt mạng trong các đợt không kích mở màn. 4 Đây là một đòn giáng mạnh vào cơ cấu lãnh đạo Iran và làm xung đột nhanh chóng vượt khỏi khuôn khổ của một chiến dịch quân sự giới hạn.

Iran đáp trả, nhưng nhiều tuyên bố vẫn gây tranh cãi

Iran đáp trả bằng các đợt phóng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel, lực lượng Mỹ và các mục tiêu trong khu vực. Reuters sau đó đưa tin Iran đã phóng tên lửa tầm xa, trong đó có các cuộc tấn công khiến hàng chục người bị thương gần một cơ sở hạt nhân của Israel. 3

Tuy nhiên, tổng số tên lửa và máy bay không người lái Iran đã sử dụng, cũng như con số thương vong cụ thể được nêu trong câu hỏi, nên được xem là các tuyên bố trong thời chiến chứ chưa phải những dữ liệu đã được kiểm chứng độc lập.

Tương tự, chưa có đủ bằng chứng độc lập chất lượng cao để xác nhận tuyên bố của Tổng thống Donald Trump rằng hải quân Iran đã bị phá hủy, cũng như lời bác bỏ được cho là của Đô đốc Shahram Irani. Hai lập trường đối lập này phù hợp hơn với cách truyền thông chiến tranh vận hành: mỗi bên đều cố gắng định hình nhận thức về kết quả chiến trường.

Tác động lan rộng ra khu vực và dân thường

Xung đột không chỉ đe dọa các bên trực tiếp tham chiến. Nó làm gia tăng rủi ro đối với binh sĩ Mỹ, Israel, các quốc gia vùng Vịnh, tuyến hàng hải và cơ sở hạ tầng năng lượng.

Thiệt hại nhân đạo rất nghiêm trọng, dù số liệu vẫn còn tranh cãi. Nhóm Human Rights Activists News Agency (HRANA), được BBC dẫn lại, cho biết 1.407 người tại Iran đã thiệt mạng, trong đó có 214 trẻ em. Trong một cuộc chiến đang diễn ra, các con số thương vong rất khó được kiểm chứng đầy đủ từ bên ngoài. 6

Eo biển Hormuz — tuyến hàng hải chiến lược kết nối vùng Vịnh với thị trường năng lượng toàn cầu — nhanh chóng trở thành điểm nóng trung tâm. Việc mở lại eo biển này vừa là mục tiêu chính của Washington, vừa là một điều khoản trong khuôn khổ thỏa thuận tháng 6. 16

Eo biển Hormuz trở thành đòn bẩy kinh tế

Bất kỳ sự gián đoạn nào, hoặc chỉ riêng nguy cơ gián đoạn, tại Hormuz cũng có thể gây sức ép lên hoạt động vận chuyển dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) trên toàn cầu. Điều đó giúp Iran tạo thêm đòn bẩy đối với các quốc gia phụ thuộc vào nguồn năng lượng xuất khẩu từ vùng Vịnh.

Các nguồn hiện có cho thấy chiến tranh và lệnh trừng phạt đã gây khó khăn kinh tế cho Iran. Tuy nhiên, chưa có đủ dữ liệu đáng tin cậy để xác định chính xác mức lạm phát, tổn thất sản lượng hoặc mức độ thiếu thốn của người dân. Vì vậy, những tuyên bố về quy mô lạm phát cần được tiếp nhận thận trọng.

Vì sao nỗ lực ngoại giao thất bại?

Pakistan và Qatar đã góp phần thúc đẩy một bản ghi nhớ sơ bộ gồm 14 điểm giữa Mỹ và Iran. Văn bản có hiệu lực từ ngày 18/6, hướng tới việc chấm dứt giao tranh, mở lại eo biển Hormuz và tạo ra khoảng thời gian 60 ngày để tiến tới một thỏa thuận cuối cùng. 27

Nhưng điểm yếu của thỏa thuận nằm ngay ở cấu trúc của nó: những vấn đề khó nhất vẫn chưa được giải quyết. Chúng bao gồm các giới hạn đối với chương trình hạt nhân Iran, việc nới lỏng trừng phạt, cơ chế kiểm chứng, chính sách tên lửa và vai trò của Israel.

Reuters cảnh báo ngay từ thời điểm đó rằng biến khuôn khổ sơ bộ thành một thỏa thuận lâu dài sẽ khó khăn hơn nhiều. 2 Sau đó, bản ghi nhớ hết hiệu lực trong bối cảnh đàm phán đình trệ. 6 Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Saudi Arabia có thể hỗ trợ liên lạc hoặc kêu gọi giảm leo thang, nhưng không bên nào đủ khả năng hóa giải bất đồng cốt lõi giữa Mỹ, Iran và Israel.

Israel không xem một thỏa thuận Mỹ–Iran là đủ

Bộ trưởng Năng lượng Israel Eli Cohen tuyên bố Israel sẽ tấn công trở lại nếu Iran khôi phục chương trình hạt nhân hoặc năng lực tên lửa đạn đạo, ngay cả khi Tehran đạt được thỏa thuận với Washington. 5

Lập trường này cho thấy Israel không coi một thỏa thuận chỉ giữa Mỹ và Iran là sự bảo đảm an ninh đầy đủ. Điều đáng chú ý là khuôn khổ được báo cáo hồi tháng 6 không hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo của Iran. 12 Trên thực tế, Israel đang khẳng định quyền tự mình quyết định và thực thi các hành động quân sự trong tương lai.

Điều gì có thể xảy ra tiếp theo?

Lập trường của Washington dao động giữa đe dọa nối lại tấn công và đề nghị kiềm chế có điều kiện — nếu Iran nhanh chóng chấp nhận một thỏa thuận nhằm hạn chế chương trình hạt nhân và mở lại Hormuz. 1

Tehran, ngược lại, có thể sử dụng cả ngoại giao lẫn năng lực quân sự còn lại để chứng minh rằng họ chưa bị đánh bại. Việc Israel tuyên bố sẵn sàng hành động đơn phương cũng đồng nghĩa ngay cả một thỏa thuận Mỹ–Iran, nếu đạt được, nhiều khả năng chỉ giảm chứ chưa thể loại bỏ nguy cơ chiến tranh tái diễn.

Trong ngắn hạn, kịch bản dễ xảy ra nhất là một giai đoạn tạm ngừng mong manh và mang tính cưỡng ép, được định hình bởi sức ép kinh tế, răn đe quân sự và những cuộc tiếp xúc ngoại giao đứt quãng — thay vì một hiệp định hòa bình toàn diện.