Vì sao căng thẳng Thổ Nhĩ Kỳ - Israel leo thang, với Syria là điểm nóng chính

Tranh cãi giữa Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdoğan và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã vượt xa những màn đấu khẩu liên quan đến Gaza. Đến cuối tháng 8, đây đã trở thành cuộc cạnh tranh rộng hơn về việc ai sẽ định hình các quy tắc an ninh tại Syria thời hậu Assad — và liệu Mỹ có thể ngăn rival này biến thành một cuộc đụng độ quân sự ngoài ý muốn hay không.

Mồi lửa trực tiếp là cuộc không kích của Israel vào căn cứ không quân Abu al-Duhur ở tây bắc Syria ngày 18/8. Israel nói vụ tấn công nhằm ngăn một đợt triển khai quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ có thể làm thay đổi cán cân khu vực. Ankara và Damascus bác bỏ lập luận này, trong khi đặc phái viên cấp cao của Mỹ gọi cuộc tấn công là một “sự leo thang không cần thiết”. 125

Từ khẩu chiến về Gaza đến khủng hoảng an ninh tại Syria

Cội rễ chính trị của cuộc đối đầu vẫn nằm ở Gaza. Erdoğan cáo buộc Israel phạm tội diệt chủng tại Gaza, đồng thời mô tả chủ nghĩa Phục quốc Do Thái bằng những ngôn từ đặc biệt gay gắt, gọi đây là một hệ tư tưởng khủng bố, cực đoan, chiếm đóng và sát nhân. Các quan chức Israel đáp trả bằng cáo buộc Erdoğan bài Do Thái, vu khống người Do Thái và có xu hướng độc đoán; Netanyahu gọi ông là “nhà độc tài bài Do Thái”. 4

Ankara sau đó tiếp tục nâng mức độ công kích, so sánh các thể chế Israel với bộ máy tuyên truyền của Joseph Goebbels thời Đức Quốc xã, đồng thời gọi chính phủ Netanyahu là một tổ chức diệt chủng và “cỗ máy dối trá”. Những lời lẽ này khiến khả năng thỏa hiệp trở nên khó khăn hơn, bởi mỗi nhà lãnh đạo không chỉ mô tả đối phương như một chính phủ đối thủ mà còn như một mối đe dọa mang tính căn bản.

Khẩu chiến chuyển thành vấn đề quân sự khi Israel tấn công Abu al-Duhur. Reuters đưa tin tám đợt không kích nhằm vào đường băng và các cơ sở lưu trữ tại căn cứ gần Aleppo. Văn phòng Netanyahu nói Syria đang “bên bờ” phá vỡ nguyên trạng an ninh đã thống nhất với Israel khi cho phép sự hiện diện của Thổ Nhĩ Kỳ. Ankara gọi những cáo buộc của Israel là “không thể đứng vững”, còn Damascus phủ nhận đã đồng ý cho đợt triển khai được nói tới. 12

Vì sao Abu al-Duhur quan trọng?

Syria là đấu trường nguy hiểm nhất vì Thổ Nhĩ Kỳ và Israel đang theo đuổi những mục tiêu an ninh khó dung hòa.

Thổ Nhĩ Kỳ đã trở thành một trong những bên hậu thuẫn quan trọng nhất của Tổng thống Syria Ahmed al-Sharaa trong giai đoạn hậu Assad, đồng thời tìm cách mở rộng ảnh hưởng và tạo chiều sâu an ninh tại nước láng giềng. Sau vụ không kích, Mỹ cho biết đang thúc đẩy một cơ chế tránh va chạm giữa Thổ Nhĩ Kỳ, Israel và Syria.

Trong khi đó, Israel muốn ngăn một cường quốc quân sự đối thủ xây dựng hạ tầng hoặc triển khai lực lượng sâu hơn về phía nam Syria. Các quan chức Israel xem một chỗ đứng quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ là nguy cơ hình thành mặt trận mới gần những khu vực Israel kiểm soát ở miền nam. Vì thế, tranh cãi không chỉ xoay quanh một căn cứ không quân; nó liên quan đến tương lai của cấu trúc an ninh Syria và cán cân quyền lực trong khu vực. 217

Bất đồng về việc Mỹ có được thông báo trước hay không càng làm rủi ro tăng lên. Tom Barrack, Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ kiêm đặc phái viên về Syria, nói Israel không cảnh báo Washington trước vụ tấn công và cho rằng hành động này có thể nhằm “dụ” Thổ Nhĩ Kỳ phản ứng. Các quan chức Israel bác bỏ cách mô tả đó. Vì vậy, sự việc trở thành tranh chấp không chỉ về thông tin tình báo ban đầu mà còn về cách kiểm soát leo thang. 57

Thổ Nhĩ Kỳ gia tăng sức ép pháp lý và ngoại giao

Cuộc đối đầu cũng mở rộng sang mặt trận pháp lý quốc tế. Ngày 21/8, Thổ Nhĩ Kỳ cho biết sẽ đề nghị Interpol phát hành Thông báo đỏ đối với Netanyahu, trong khuôn khổ một vụ án hình sự trong nước liên quan đến việc Israel ngăn chặn các nhà hoạt động tìm cách đưa hàng cứu trợ nhân đạo tới Gaza. 3

Thông báo đỏ của Interpol là đề nghị quốc tế nhằm xác định vị trí và tạm giữ một người để chờ thủ tục dẫn độ; bản thân thông báo này không phải lệnh bắt giữ quốc tế. Dù vậy, động thái của Thổ Nhĩ Kỳ vẫn nâng mức độ chính trị của cuộc khủng hoảng khi đưa hành động của Netanyahu vào trung tâm một chiến dịch pháp lý xuyên biên giới. Nó cũng diễn ra sau những tuyên bố chỉ trích mới nhất của Israel nhằm vào Erdoğan, nối tranh chấp pháp lý với mối thù cá nhân rộng hơn giữa hai nhà lãnh đạo. 34

Cạnh tranh có thể lan ra ngoài Syria

Đối đầu tại Syria nằm trong một cuộc cạnh tranh khu vực rộng lớn hơn. Thổ Nhĩ Kỳ và Israel cũng đang tranh giành ảnh hưởng ở Đông Địa Trung Hải, trong đó có vai trò chiến lược của Hy Lạp và Cyprus. Các nhà phân tích nhận định rival giữa hai nước ngày càng mang tính cấu trúc, tác động đến Syria, liên kết tại Địa Trung Hải, hoạt động vận động chính sách ở Washington và những hành lang khu vực khác. 17

Điều này đáng chú ý vì khủng hoảng ở một mặt trận có thể tạo thêm sức ép tại mặt trận khác. Hợp tác quân sự giữa Israel, Hy Lạp và Cyprus có thể bị Ankara nhìn nhận như một nỗ lực kiềm chế Thổ Nhĩ Kỳ. Ngược lại, các động thái của Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria hoặc Cyprus có thể bị Israel diễn giải là dấu hiệu cho thấy thách thức khu vực đang mở rộng. Khi các mặt trận ngày càng gắn kết về chính trị, một sự cố cục bộ sẽ có nhiều khả năng kéo theo hệ quả rộng hơn. 17

Vì sao chiến tranh trực tiếp chưa phải kịch bản chính?

Dù ngôn từ gay gắt và các tín hiệu quân sự ngày càng rõ, những thông tin hiện có chưa cho thấy một cuộc chiến tranh Thổ Nhĩ Kỳ - Israel có chủ ý sắp xảy ra. Cả hai nước đều duy trì quan hệ với Washington, trong khi Mỹ đang tìm cách thiết lập các kênh liên lạc để ngăn lực lượng của họ va chạm tại Syria. 5

Mối nguy thực tế hơn là một cuộc đối đầu ngoài ý muốn: một đợt không kích khác nhằm vào địa điểm bị nghi có nhân sự Thổ Nhĩ Kỳ, một đợt triển khai quân sự bị hiểu sai, hoặc một động thái trả đũa khiến căng thẳng lan từ Syria sang Đông Địa Trung Hải. Vụ Abu al-Duhur cho thấy vấn đề cốt lõi: ngay cả khi cả hai bên đều có thể muốn răn đe thay vì chiến tranh, những tuyên bố trái ngược, mức độ tin cậy thấp và liên lạc thiếu chắc chắn vẫn có thể khiến leo thang vượt khỏi tầm kiểm soát.

Hiện tại, mối thù Erdoğan - Netanyahu nên được nhìn nhận là một cuộc cạnh tranh chiến lược đang mở rộng, chứ chưa phải một cuộc chiến song phương cận kề. Gaza vẫn là nguồn phát sinh những ngôn từ chính trị dễ bùng nổ nhất, nhưng Syria đã trở thành điểm nóng quân sự trung tâm — nơi lời nói có thể nhanh chóng biến thành một cuộc khủng hoảng an ninh trực tiếp.