Trung Quốc phản đối trừng phạt Iran, nhưng vẫn tránh đối đầu tài chính trực diện với Mỹ

Phản ứng của Trung Quốc trước chiến dịch trừng phạt Iran mới nhất của Mỹ cho thấy một thế cân bằng quen thuộc: Bắc Kinh cứng rắn trong phát ngôn, nhưng thận trọng trong mức độ leo thang.

Trung Quốc lên án các biện pháp mà nước này gọi là “trừng phạt đơn phương bất hợp pháp”, khẳng định hợp tác với Tehran phù hợp với luật pháp quốc tế và cảnh báo sẽ bảo vệ lợi ích của mình. 78 Tuy nhiên, chưa có thông báo công khai nào về một gói trừng phạt đáp trả cụ thể nhằm vào Mỹ.

Nói cách khác, Bắc Kinh đang chống lại nỗ lực của Washington nhằm kiểm soát hoạt động thương mại liên quan đến Iran, đồng thời cố tránh để các ngân hàng lớn của Trung Quốc phải đối mặt với những hạn chế tài chính nghiêm trọng từ Mỹ.

Operation Economic Outcast đã thay đổi điều gì?

Ngày 24/8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố chiến dịch mang tên Operation Economic Outcast, nhằm gây sức ép không chỉ lên các thực thể Iran mà còn lên những đối tác thương mại của Tehran. Chiến dịch mở rộng nguy cơ áp dụng “trừng phạt thứ cấp” đối với các hoạt động liên quan đến dầu mỏ và những lĩnh vực như tài sản số, công nghệ, vàng, hàng không và vận tải biển. 15

Đòn bẩy cốt lõi của Washington là quyền tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ. Các công ty và ngân hàng tiếp tục hỗ trợ thương mại với Iran có thể phải lựa chọn giữa việc duy trì quan hệ với Tehran và bảo toàn khả năng thanh toán bằng USD, cũng như các quan hệ ngân hàng đại lý quốc tế. 512

Gói biện pháp ban đầu đã liệt kê các thực thể ở Trung Quốc và Hong Kong, nhưng chưa nhắm trực tiếp vào một định chế tài chính lớn của Trung Quốc. Sự khác biệt này rất quan trọng: trừng phạt các trung gian nhỏ có thể làm tăng chi phí né tránh lệnh cấm, còn trừng phạt một ngân hàng lớn của Trung Quốc có nguy cơ biến vấn đề Iran thành một cuộc khủng hoảng rộng hơn giữa Washington và Bắc Kinh. 27

Vụ Kameng Trading làm tăng sức ép lên các trung gian Trung Quốc

Ngày 28/8, Bộ Tài chính Mỹ bổ sung Kameng Trading Limited, một công ty có trụ sở tại Hong Kong, vào danh sách trừng phạt. Bộ này cáo buộc Kameng hoạt động như một công ty bình phong cho một nhà đổi tiền Iran và giúp những cá nhân Iran bị trừng phạt tiếp cận hệ thống tài chính quốc tế.

Vụ chỉ định cho thấy các doanh nghiệp đặt tại Hong Kong vẫn nằm trong phạm vi ảnh hưởng của chiến dịch. Nó cũng làm gia tăng rủi ro tuân thủ đối với các công ty Trung Quốc và khu vực tham gia xử lý thanh toán, vận tải hoặc hồ sơ thương mại liên quan đến Iran.

Tuy vậy, các thông tin hiện có chưa cho thấy Bắc Kinh đưa ra một phản ứng riêng biệt đối với vụ Kameng, ngoài những cảnh báo rộng hơn về việc không được can thiệp vào hợp tác Trung Quốc–Iran. Sự hạn chế này đáng chú ý: lập trường công khai của Bắc Kinh không khoan nhượng, nhưng phản ứng thực tế vẫn được hiệu chỉnh thay vì chuyển sang trả đũa trực diện.

Vì sao Bắc Kinh phản đối các biện pháp của Mỹ?

Phản đối của Trung Quốc mang cả khía cạnh pháp lý lẫn chiến lược. Các quan chức Trung Quốc cho rằng hợp tác với Iran diễn ra trong khuôn khổ luật pháp quốc tế và không nên bị gián đoạn hay phá hoại. 711 Bắc Kinh cũng bác bỏ nguyên tắc cho phép Mỹ đơn phương quyết định quốc gia và doanh nghiệp nào được tiến hành hoạt động thương mại thông thường với Iran.

Với Trung Quốc, vấn đề không chỉ nằm ở Iran. Nếu chấp nhận yêu cầu trừng phạt thứ cấp của Washington, Bắc Kinh sẽ mặc nhiên củng cố quan điểm rằng quyền tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ trao cho Mỹ một “quyền phủ quyết” đối với các quan hệ thương mại của Trung Quốc.

Vì thế, bảo vệ thương mại với Iran cũng là cách Trung Quốc bảo vệ không gian cho chính sách kinh tế và ngoại giao độc lập. Bắc Kinh đồng thời kêu gọi kiềm chế và nối lại đàm phán, cho rằng trừng phạt và gây sức ép chỉ làm căng thẳng leo thang thay vì giải quyết tranh chấp. 6

Đe dọa nhắm vào ngân hàng Trung Quốc là đòn bẩy mạnh nhất của Washington

Câu hỏi chưa có lời giải là liệu Washington có chuyển từ việc trừng phạt các trung gian nhỏ sang nhắm trực tiếp vào các ngân hàng Trung Quốc hoặc những bên mua dầu Iran quy mô lớn hay không. Các quan chức Mỹ đã phát tín hiệu rằng các định chế Trung Quốc không mặc nhiên được miễn trừ nếu hỗ trợ những giao dịch giúp biến dầu Iran thành nguồn thu. 15

Đe dọa này có sức nặng vì ngay cả các ngân hàng ít giao dịch với Mỹ vẫn có thể phụ thuộc vào thanh toán bằng USD, quan hệ ngân hàng đại lý hoặc hạ tầng tài chính quốc tế. Một quyết định chỉ định lớn có thể ảnh hưởng đến hoạt động toàn cầu của ngân hàng vượt xa phần giao dịch liên quan đến Iran.

Nhưng đây cũng là điểm mà chi phí bắt đầu trở nên hai chiều. Trừng phạt một ngân hàng lớn của Trung Quốc có thể gây sức ép lên Tehran, song đồng thời kích hoạt phản ứng trả đũa từ Bắc Kinh, làm gián đoạn thương mại và đẩy nhanh sự phân mảnh tài chính toàn cầu.

Việc Washington chưa đưa ra chỉ định như vậy trong gói ban đầu cho thấy Mỹ đang gây sức ép nhưng vẫn muốn giữ không gian để kiểm soát tác động lên quan hệ Mỹ–Trung rộng hơn. 25

Trừng phạt có thể củng cố nhân dân tệ và CIPS không?

Việc Mỹ liên tục sử dụng trừng phạt thứ cấp có thể tạo động lực để các quốc gia bị trừng phạt và những đối tác thương mại lo ngại rủi ro giảm phụ thuộc vào đồng USD. Các lựa chọn có thể gồm thanh toán bằng nhân dân tệ, thỏa thuận thanh toán song phương, giao dịch đổi hàng tương tự hàng đổi hàng và những kênh tài chính thay thế.

Trong nhiều năm, Trung Quốc đã phát triển các kênh thanh toán bằng nhân dân tệ và các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ với những nền kinh tế xuất khẩu năng lượng. Khủng hoảng tại eo biển Hormuz cũng khiến vai trò tiềm năng của nhân dân tệ trong giao dịch năng lượng được chú ý hơn.

Tuy nhiên, đây là câu chuyện đa dạng hóa dần dần, không phải bằng chứng cho thấy đồng USD sắp bị thay thế. Chiến dịch của Mỹ vẫn chứng minh phạm vi ảnh hưởng thực tế của các biện pháp hạn chế dựa trên đồng USD, trong khi đồng bạc xanh tiếp tục có lợi thế về thanh khoản, khả năng chuyển đổi và mạng lưới tài chính đã hình thành trên toàn cầu.

Kết luận thận trọng hơn là các lệnh trừng phạt có thể thúc đẩy những lựa chọn thay thế từng bước, ngay cả khi USD vẫn giữ vị trí thống trị.

Bài toán của Iran: Trung Quốc quan trọng nhưng không phải “lá chắn” vô điều kiện

Chiến dịch gây sức ép cũng phơi bày một mâu thuẫn trong quan hệ Iran–Trung Quốc. Bắc Kinh đã giúp Tehran duy trì xuất khẩu dầu, giảm nhẹ tác động của trừng phạt và giữ các liên kết kinh tế, công nghệ. 17 Vì vậy, Trung Quốc là một đầu ra thiết yếu của Iran trong bối cảnh Tehran bị hạn chế tiếp cận các thị trường phương Tây.

Nhưng sự hỗ trợ của Trung Quốc vẫn được định hình bởi lợi ích của chính Trung Quốc. Bắc Kinh muốn tiếp cận nguồn năng lượng Iran và duy trì ảnh hưởng tại Trung Đông, song cũng muốn hạn chế nguy cơ bị Mỹ trừng phạt, bảo vệ quan hệ thương mại rộng lớn hơn với Washington và tránh bị kéo vào một cam kết an ninh trực tiếp với Tehran.

Điều đó khiến cả hai cách diễn giải cực đoan đều thiếu cơ sở. Trung Quốc khó có khả năng hoàn toàn bỏ rơi Iran, nhưng cũng không chắc sẽ chấp nhận những tổn thất kinh tế vô hạn chỉ để bảo vệ Tehran. Tranh chấp hiện nay tạo thêm lý do để các quan chức và phe phái ở Iran tranh luận về mức độ đáng tin cậy của Bắc Kinh khi sức ép lên mức cao nhất.

Hormuz cho thấy giới hạn trong cam kết của Trung Quốc

Sự phụ thuộc của Trung Quốc vào năng lượng vùng Vịnh khiến eo biển Hormuz trở thành điểm đặc biệt nhạy cảm. Bắc Kinh cho rằng việc làm gián đoạn hoặc phong tỏa tuyến hàng hải này không phục vụ lợi ích quốc tế và đã kêu gọi kiềm chế, giải quyết bằng ngoại giao.

Mặt khác, Trung Quốc cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những hệ quả thương mại của việc vận tải tại vùng Vịnh bị gián đoạn. Một tài liệu của Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ–Trung cho biết chính quyền Trung Quốc từng dừng một số hoạt động xuất khẩu sản phẩm dầu tinh chế trong bối cảnh rủi ro hàng hải tại vùng Vịnh gia tăng. Đây là dấu hiệu cho thấy bất ổn khu vực có thể nhanh chóng tác động đến tính toán kinh tế của Bắc Kinh. 18

Trung Quốc vì thế đứng trước một thế khó. Nước này có lợi ích rõ ràng trong việc duy trì các tuyến hàng hải thông suốt và có thể sử dụng ngoại giao hoặc ảnh hưởng kinh tế để gây sức ép lên Tehran. Nhưng điều đó không đồng nghĩa Bắc Kinh sẵn sàng đối đầu quân sự với Mỹ để bảo vệ hoạt động vận chuyển của Iran.

Những công cụ có khả năng được ưu tiên là sức ép ngoại giao, điều chỉnh thương mại, gây ảnh hưởng có chọn lọc với Tehran và có thể là sự hiện diện hàng hải ở mức giới hạn — chứ không phải một cuộc chiến công khai với Washington.

Tranh chấp ảnh hưởng thế nào đến chuyến thăm Washington dự kiến của ông Tập?

Tranh chấp trừng phạt Iran có thể khiến thông tin về chuyến thăm Washington được cho là của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào ngày 24/9 trở nên phức tạp hơn. Reuters đưa tin chuyến thăm được kỳ vọng nằm trong khuôn khổ các cuộc trao đổi với Tổng thống Donald Trump, đồng thời đề cập đến nỗ lực rộng hơn của Trung Quốc nhằm thúc đẩy ổn định tại Trung Đông.

Nếu chuyến thăm diễn ra, chiến dịch trừng phạt liên quan đến Iran có thể đồng thời phục vụ hai mục đích. Washington có thể sử dụng thương mại với Iran làm đòn bẩy, trong khi Bắc Kinh nhấn mạnh rằng họ không chấp nhận việc Mỹ đơn phương kiểm soát các quan hệ thương mại của Trung Quốc.

Cả hai bên cũng có động lực ngăn vấn đề leo thang thành cuộc đối đầu trực tiếp xoay quanh một ngân hàng lớn của Trung Quốc. Tuy nhiên, chương trình nghị sự cuối cùng và tình trạng của chuyến thăm vẫn cần được xem là tạm thời nếu chưa được hai chính phủ xác nhận. Các tài liệu hiện có chỉ đủ để cho thấy đây là một ràng buộc và vấn đề mặc cả ngoại giao, chưa phải bằng chứng về một thỏa thuận Mỹ–Trung đã đạt được.

Kết luận rộng hơn

Trung Quốc đang phản đối chiến dịch của Mỹ trên phương diện chính trị và duy trì không gian cho thương mại với Iran, nhưng chưa phát tín hiệu về một cam kết vô hạn nhằm đối đầu với Washington.

Chiến lược của Bắc Kinh là bác bỏ tính chính danh của các biện pháp trừng phạt đơn phương, bảo vệ doanh nghiệp Trung Quốc khi có thể và phát triển những lựa chọn giúp giảm sự phụ thuộc vào sức ép tài chính của Mỹ — nhưng chưa sẵn sàng hy sinh ngay khả năng tiếp cận hệ thống USD.

Đây là phép thử đối với sức mạnh của công cụ trừng phạt, hơn là một sự đứt gãy rõ ràng trong trật tự tài chính toàn cầu. Washington vẫn có thể áp đặt chi phí đáng kể lên các đối tác của Iran, nhưng mỗi mối đe dọa mới nhằm vào các thực thể Trung Quốc cũng làm Bắc Kinh có thêm động lực xây dựng những kênh phi USD.

Kịch bản có cơ sở nhất là sự đa dạng hóa tài chính diễn ra từng bước trong khi USD vẫn thống trị — không phải sự sụp đổ tức thời của thương mại Trung Quốc–Iran hay của hệ thống do Mỹ dẫn dắt.