Vì sao vụ sập sông băng Langtang Lirung biến thành thảm họa lũ chết chóc ở Nepal - Tây Tạng

Thảm họa xảy ra ngày 26/8 tại khu vực biên giới Nepal - Tây Tạng dường như không phải là một trận động đất thông thường kéo theo lũ. Đánh giá sơ bộ của các nhà khoa học cho thấy đây là một chuỗi phản ứng rất nhanh: sườn đá và băng ở độ cao lớn gần Langtang Lirung sụp xuống, biến thành tuyết lở, dòng bùn đá rồi lũ quét, cuốn phăng các thung lũng phía hạ lưu. 3

Số người thiệt mạng và mất tích thay đổi liên tục khi lực lượng cứu hộ tiếp cận những khu vực hẻo lánh, còn nhà chức trách hai bên biên giới đối chiếu lại danh sách. Các báo cáo ban đầu cho biết hơn 500 người thiệt mạng và hơn 1.300 người mất tích, trong đó có người đến từ nhiều quốc gia. Những cập nhật sau đó đưa các con số lên cao hơn, vì vậy không nên xem bất kỳ thống kê ban đầu nào là con số cuối cùng.

Điều gì đã xảy ra trên Langtang Lirung?

Ảnh vệ tinh và các nhận định địa chất ban đầu cho thấy sự cố bắt nguồn từ sườn phía bắc của ngọn núi, ở độ cao khoảng 5.200 m. Có dấu hiệu cho thấy nền đá bên dưới hoặc cạnh một sông băng đã sụp xuống, kéo theo một khối băng và đá lớn. Khối vật chất này sau đó lao xuống khoảng 1.200 m về phía đáy thung lũng.

Vụ sập không chỉ giải phóng băng rơi từ trên cao. Trong quá trình lao xuống, khối vật chất cuốn thêm đá tảng, trầm tích, tuyết, băng và nước. Vụ sập ban đầu vì thế biến thành một trận lở băng - đá và dòng bùn đá có sức cơ động rất lớn. Khi tràn vào hệ thống sông, dòng chảy tiếp tục trở thành một trận lũ đủ sức quét sạch đường sá, cầu cống, nhà cửa và nhiều hạ tầng khác. 35

Đây vẫn là một kịch bản tái dựng sơ bộ. Các nhà nghiên cứu hiện phụ thuộc nhiều vào ảnh vệ tinh và những quan sát thực địa ban đầu; cơ chế chính xác khiến sườn núi sụp đổ vẫn đang được điều tra. 23

Vì sao sự cố ban đầu bị nhầm là động đất?

Ban đầu, sự kiện được báo cáo là một trận động đất 4,4 độ. Tuy nhiên, phân tích sau đó của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) cho rằng năng lượng địa chấn xuất phát từ sự sụp đổ của đá và băng, tiếp theo là dòng bùn đá, chứ không phải một trận động đất đã kích hoạt vụ sập. Bản thân vụ sập tạo ra tín hiệu tương đương một sự kiện địa chấn khoảng 5,2 độ. 36

Sự khác biệt này có ý nghĩa trực tiếp đối với công tác ứng phó. Khi nghe cảnh báo động đất, lực lượng cứu hộ thường tập trung vào rung chấn và các công trình bị hư hại. Nhưng sập sông băng hoặc sạt lở sườn núi tạo ra một mối đe dọa khác, diễn biến rất nhanh: dòng sông có thể bị chặn, nước bị dồn lại rồi bất ngờ thoát ra, dòng bùn đá có thể ập xuống hoặc một sườn núi khác tiếp tục mất ổn định ở phía hạ lưu.

Sự cố cho thấy hệ thống quan trắc vùng núi cao cần phân tích đồng thời dữ liệu địa chấn, sông băng, sườn dốc và mực nước sông, thay vì mặc định mọi tín hiệu mạnh đều là động đất.

Biến đổi khí hậu giải thích được gì - và chưa thể giải thích gì?

Các nhà khoa học liên hệ thảm họa với một môi trường núi cao đang bị biến đổi bởi tình trạng ấm lên, nhưng cảnh báo không nên kết luận rằng biến đổi khí hậu một mình đã gây ra vụ sập cụ thể này. 16

Tình trạng nóng lên do con người, đặc biệt là việc đốt nhiên liệu hóa thạch, đang góp phần khiến sông băng rút lại và băng vĩnh cửu ở độ cao lớn tan ra. Những thay đổi này có thể làm mất điểm tựa bằng băng trên các vách đá dốc, thay đổi đường đi của nước tan và làm suy yếu lớp vật chất đóng băng vốn giúp liên kết sườn núi. Nước tan tăng lên cũng có thể thấm vào các khe nứt, làm đất đá lỏng lẻo hơn.

Kết luận thận trọng hơn là biến đổi khí hậu có thể đóng vai trò như một yếu tố làm gia tăng rủi ro hoặc tạo điều kiện nền lâu dài. Tác nhân trực tiếp vẫn có thể liên quan đến điểm yếu địa chất tại chỗ, tuyết tan theo mùa, áp lực nước tan hoặc thời tiết ngắn hạn. Dữ liệu hiện có chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất. 316

Vì sao đây là một thảm họa liên hoàn?

Mức độ nguy hiểm không đến từ một hiện tượng riêng lẻ mà từ sự nối tiếp của nhiều mối nguy:

1. Sườn đá và sông băng ở độ cao lớn sụp xuống, giải phóng một khối băng đá khổng lồ đang chuyển động.
2. Khối vật chất rơi xuống cuốn thêm trầm tích, nước và các mảnh vụn.
3. Dòng chảy nhập vào hành lang sông, nhanh chóng biến thành lũ quét và dòng bùn đá.
4. Đường sá, cầu cống và khu dân cư bị phá hủy, khiến việc sơ tán và cứu hộ thêm khó khăn.
5. Nước tiếp tục dồn lại cùng địa hình bất ổn tạo ra nguy cơ mới ở phía hạ lưu. 514

Những chuỗi sự cố như vậy đặc biệt khó cảnh báo. Vụ sập ban đầu có thể xảy ra ở một khu vực xa xôi, gần như không để lại thời gian cảnh báo tại nguồn. Người dân ở phía hạ lưu có thể có thêm thời gian sơ tán, nhưng chỉ khi cảm biến, thông tin liên lạc và quy trình khẩn cấp đủ khả năng nhận diện mối nguy nhanh chóng.

Lời cảnh báo rộng hơn cho dãy Himalaya

Sự cố Langtang Lirung nằm trong mối lo ngại lớn hơn về tình trạng mất băng, các sườn đá - băng kém ổn định và sự thay đổi của hệ thống nước ở vùng núi cao. Các nhà khoa học cho rằng điều kiện ấm lên đang làm tăng khả năng xảy ra những sự cố nguy hiểm liên quan đến sông băng, dù điều đó không có nghĩa mọi trận lở tuyết hay lũ quét đều có thể quy về một tác nhân khí hậu duy nhất. 16

Bài học thực tế không phải là mọi thảm họa ở Himalaya đều có thể được quy trực tiếp cho hiện tượng nóng lên toàn cầu. Điều đáng lo là một môi trường núi cao ấm hơn và biến đổi nhanh hơn có thể tạo ra nhiều điều kiện để một sự cố cục bộ biến thành thảm họa lớn ở hạ lưu.

Vì vậy, hệ thống cảnh báo sớm cần theo dõi không chỉ mưa và mực nước sông, mà còn cả chuyển động của sông băng, độ ổn định sườn dốc, tín hiệu địa chấn, các điểm tắc nghẽn tạm thời và nguy cơ lũ do hồ băng hoặc hồ nước bị vỡ đột ngột.

Số người thiệt mạng cuối cùng và toàn bộ diễn biến của vụ sập sẽ còn phụ thuộc vào các cuộc điều tra thực địa tiếp theo. Nhưng điều đã tương đối rõ là thảm họa hình thành từ một chuỗi đá, băng, nước và trầm tích chuyển động với tốc độ rất nhanh - đồng thời cho thấy việc nhận diện sớm các mối nguy liên hoàn là yếu tố sống còn đối với cộng đồng vùng núi cao.