Chiếc smartphone bị tuồn khỏi Triều Tiên tiết lộ cách nhà nước kiểm soát đời sống số

Thoạt nhìn, Haeyang 701 trông như một chiếc smartphone Android phổ thông. Nhưng khi kiểm tra sâu hơn, Wall Street Journal (WSJ) phát hiện thiết bị này kết hợp các tính năng quen thuộc với khả năng chặn kết nối toàn cầu, tự động kiểm soát ngôn ngữ và lưu lại những gì người dùng xem. 21112

Chiếc điện thoại cho thấy rõ mô hình kỹ thuật số của Triều Tiên: smartphone có thể phục vụ liên lạc, thanh toán và nhiều nhu cầu thường nhật, nhưng đồng thời khiến việc kiểm soát thông tin và hoạt động cá nhân trở nên dễ dàng hơn đối với nhà chức trách.

Smartphone nhưng không có internet mở

Haeyang 701 có các mục cài đặt liên quan đến Wi-Fi, song bật tính năng này không giúp người dùng truy cập internet toàn cầu. Thay vào đó, thiết bị chỉ có thể kết nối với Kwangmyong — mạng nội bộ khép kín của Triều Tiên. Người dùng vì thế có thể tiếp cận những dịch vụ được phê duyệt trong nước, nhưng không thể tự do lướt web hoặc sử dụng các kênh liên lạc quốc tế thông thường. 5811

Đây là điểm cốt lõi của hệ thống. Khả năng kết nối không chỉ bị hạn chế bởi nhà mạng, mà còn bị kiểm soát ở cả cấp độ thiết bị và hạ tầng mạng. Chiếc điện thoại vẫn hữu ích cho các chức năng nội địa, nhưng bị tách khỏi thông tin bên ngoài.

Giám sát được tích hợp vào trải nghiệm sử dụng

Các thử nghiệm của WSJ và những bài tường thuật liên quan mô tả nhiều cơ chế ghi lại hoạt động của người dùng. Điện thoại có thể theo dõi nội dung người dùng nhập và xem. Tính năng chụp màn hình tự động lưu ảnh vào một thư mục được mô tả là “lịch sử theo dõi” hoặc “lịch sử màn hình”. Theo các nguồn tin, người dùng không thể tắt tính năng này hay xóa những tệp đã lưu, tạo ra một hồ sơ có thể bị kiểm tra khi thiết bị được thu giữ hoặc kiểm tra. 589

Điều đáng chú ý là việc sử dụng thông thường cũng có thể trở thành bằng chứng. Người dùng không cần cài ứng dụng đáng ngờ hoặc chủ động gửi dữ liệu cho cơ quan chức năng; phần mềm tiêu chuẩn của điện thoại đã có thể lưu lại dấu vết những gì xuất hiện trên màn hình.

Các bằng chứng hiện có cho phép đưa ra kết luận khá rõ về Haeyang 701: chức năng giám sát được tích hợp vào hệ điều hành của thiết bị, thay vì là một ứng dụng tùy chọn. Tuy nhiên, riêng cuộc kiểm tra này chưa đủ để khẳng định mọi mẫu điện thoại ở Triều Tiên đều sử dụng phần mềm giống hệt nhau. Nghiên cứu rộng hơn cho thấy smartphone được bán tại nước này vẫn chịu các biện pháp giám sát và kiểm soát. 6

Kiểm duyệt bắt đầu ngay từ bàn phím

Chiếc điện thoại còn áp đặt các quy tắc về ngôn ngữ chính trị và văn hóa ngay khi người dùng nhập chữ. Trong các thử nghiệm được đưa tin, cụm “Đại Hàn Dân Quốc” — tên chính thức của Hàn Quốc — bị thay bằng thông báo từ cấm; “bạn trai” được đổi thành cách diễn đạt đầy đủ được chấp thuận; còn tên Kim Jong Un tự động hiển thị in đậm. 89

Đây không chỉ là bộ lọc nội dung thông thường. Các quy tắc ý thức hệ đã được đặt ngay trong công cụ cơ bản để viết tin nhắn và ghi chú. Thiết bị không chỉ hạn chế những gì người dùng có thể đọc, mà còn can thiệp vào ngôn ngữ họ tạo ra và phát tín hiệu về những cách diễn đạt được xem là phù hợp.

Nhiều tính năng tiêu dùng không đồng nghĩa với tự do thông tin

Haeyang 701 hỗ trợ một loạt dịch vụ gắn với đời sống smartphone hiện đại, gồm thanh toán bằng mã QR, chuyển tiền, gọi taxi, trò chơi và ứng dụng văn phòng. 714 Những tính năng này giúp lý giải vì sao chính quyền có thể thúc đẩy công nghệ di động mà không cần mở ra một kênh tự do kết nối với thế giới bên ngoài.

Smartphone có thể hỗ trợ thương mại nội địa và giúp các hoạt động hằng ngày thuận tiện hơn, trong khi vẫn giữ người dùng bên trong một hệ sinh thái kỹ thuật số do nhà nước quản lý. Các nghiên cứu về lĩnh vực thanh toán điện tử đang phát triển ở Triều Tiên cũng ghi nhận việc sử dụng ngày càng nhiều ví thanh toán di động và các dịch vụ liên quan.

Nói cách khác, tiện ích kinh tế và kiểm soát chính trị không nhất thiết đối lập nhau trong mô hình này. Cùng một thiết bị có thể giúp người dùng thanh toán, di chuyển hoặc liên lạc trong nước, nhưng tất cả đều diễn ra trên hạ tầng mà nhà chức trách có thể đặt giới hạn đối với quyền truy cập, ngôn ngữ và hoạt động.

Thị trường phát triển nhưng các giới hạn vẫn được giữ nguyên

Những phát hiện về giám sát đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh thị trường smartphone Triều Tiên ngày càng đa dạng. Trung tâm Stimson cho biết vào năm 2024, số lượng mẫu điện thoại có sẵn đã tăng hơn gấp đôi trong vòng hai năm, trong khi ít nhất 10 công ty cạnh tranh để thu hút người tiêu dùng.

Nhiều thương hiệu và mức giá hơn có thể tạo cảm giác về một thị trường tiêu dùng thông thường. Tuy nhiên, cạnh tranh thương mại không đồng nghĩa với công nghệ mở. Đánh giá của Stimson cho rằng các thiết bị vẫn bị giới hạn chức năng và chịu các biện pháp giám sát, kiểm soát; người dùng chủ yếu chỉ có thể sử dụng những tính năng liên lạc cơ bản và nội dung được nhà nước phê duyệt.

Vì vậy, cần phân biệt rõ sự đa dạng về phần cứng với tự do kỹ thuật số. Người tiêu dùng có thể có nhiều mẫu máy hơn để lựa chọn mà vẫn không thể tự do duyệt web, cài ứng dụng không bị hạn chế hoặc liên lạc quốc tế.

Một mắt xích mới trong mô hình kiểm soát đã tồn tại từ lâu

Kết quả kiểm tra cũng phù hợp với những bài viết trước đây của WSJ về lĩnh vực di động Triều Tiên. Năm 2017, tờ báo này mô tả smartphone và mạng nội bộ bị giới hạn như những công cụ mở rộng khả năng liên lạc của người dân, đồng thời tăng năng lực giám sát của chính quyền. 1718

Cuộc kiểm tra chiếc điện thoại bị tuồn ra nước ngoài bổ sung những chi tiết cụ thể hiếm có cho bức tranh đó. Nó cho thấy quyền kiểm soát có thể được thực thi ngay trong phần mềm hằng ngày: mạng lưới chặn truy cập bên ngoài, bàn phím áp đặt ngôn ngữ được chấp thuận, còn hệ điều hành lưu lại dấu vết sử dụng.

Một số nhận định khác về các cơ quan an ninh cụ thể, hình phạt dành cho liên lạc quốc tế và các bài viết của những hãng truyền thông khác không được cuộc kiểm tra thiết bị của WSJ chứng minh độc lập. Kết luận được nguồn hiện có hỗ trợ vững chắc hơn là một nhận định hẹp nhưng đáng chú ý: Triều Tiên đang mở rộng tiện ích di động đồng thời sử dụng các biện pháp kỹ thuật để giới hạn thông tin, định hình cách diễn đạt và khiến việc sử dụng riêng tư trở nên khó khăn hơn.

Vì sao chiếc điện thoại này đáng chú ý?

Haeyang 701 không quan trọng chỉ vì nó có một tính năng đáng lo ngại. Điều đáng nói là nhiều lớp kiểm soát được tích hợp và vận hành cùng lúc:

• Kiểm soát kết nối: internet toàn cầu bị chặn, còn việc sử dụng bị giới hạn trong mạng Kwangmyong. 58
• Ghi lại hoạt động: ảnh chụp màn hình và lịch sử xem có thể được lưu trên thiết bị. 589
• Áp đặt ngôn ngữ: những từ bị xem là không phù hợp về chính trị hoặc văn hóa có thể bị tự động thay thế hoặc định dạng lại. 89
• Tạo sự phụ thuộc trong đời sống thường nhật: thanh toán, di chuyển và các dịch vụ hữu ích khác khuyến khích người dùng dựa vào cùng một hạ tầng bị kiểm soát. 714
• Hoạt động trên quy mô thị trường: hệ thống này tồn tại song song với một thị trường smartphone đang mở rộng, thay vì phải dựa vào việc công nghệ luôn khan hiếm hoặc lạc hậu.

Tổng hợp lại, smartphone ở Triều Tiên vừa là công cụ hiện đại hóa vừa là phương tiện giám sát. Vẻ ngoài quen thuộc có thể gợi lên cảm giác tự chủ cá nhân, nhưng chiếc Haeyang 701 được WSJ kiểm tra cho thấy một thiết bị trông hiện đại hoàn toàn có thể được thiết kế để giữ người dùng bên trong một hệ thống kỹ thuật số quốc gia bị theo dõi.