Khủng hoảng ngũ cốc ở Rostov phơi bày nút thắt xuất khẩu Biển Đen

Tình trạng khẩn cấp tại tỉnh Rostov của Nga, có hiệu lực từ 18 giờ ngày 28/8/2026, là dấu hiệu rõ ràng cho thấy một cú sốc logistics đang lan rộng trong ngành ngũ cốc. Sắc lệnh địa phương xác định cuộc khủng hoảng bắt đầu từ ngày 10/7 — thời điểm Nga tạm dừng hoạt động hàng hải qua Kênh Don–Azov sau các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền trên Biển Azov. 369

Vấn đề trước mắt không phải nông dân thiếu ngũ cốc, mà là họ không thể đưa đủ hàng đến các thị trường xuất khẩu. Trong mùa thu hoạch, ngũ cốc bắt đầu dồn vào các kho silo và khu vực quanh cảng, gây dư cung cục bộ, làm kho chứa nhanh đầy và siết dòng tiền của người sản xuất. Trong khi đó, người mua ở nơi khác lại phải chờ hàng lâu hơn và trả giá cao hơn.

Rostov chịu tác động như thế nào?

Rostov là một trong những vùng nông nghiệp quan trọng nhất của Nga, đóng góp gần 10% sản lượng ngũ cốc cả nước. Các cảng trên Biển Azov từng xuất khẩu tới 1,5 triệu tấn ngũ cốc Nga mỗi tháng, nhưng được cho là đã ngừng hoạt động từ giữa tháng 7. 411

Khi đầu ra xuất khẩu bị thu hẹp, các nhà sản xuất chỉ còn rất ít lựa chọn để bán vụ thu hoạch mới. Kho chứa đầy sẽ làm giảm không gian cho vụ tiếp theo; việc trì hoãn bán hàng cũng khiến nông dân khó trả nợ, duy trì hoạt động và chuẩn bị cho mùa gieo trồng kế tiếp. Các nguồn tin hiện có xác nhận tình trạng ngũ cốc dồn ứ và áp lực tài chính, nhưng chưa đưa ra một con số đáng tin cậy duy nhất về tổng lượng ngũ cốc bị mắc kẹt tại Rostov.

Bao nhiêu năng lực xuất khẩu bị gián đoạn?

Cú sốc không chỉ ảnh hưởng đến các cảng nhỏ trên Biển Azov. Các cuộc tấn công của Ukraine cùng những hạn chế an ninh đã làm gián đoạn hoạt động tại Novorossiysk, trung tâm xuất khẩu nước sâu chủ chốt của Nga trên Biển Đen. Hai terminal được đề cập có công suất hằng năm lần lượt là 8,5 triệu và 7,1 triệu tấn, tương đương tổng công suất danh nghĩa 15,6 triệu tấn. Tuy nhiên, công suất danh nghĩa không đồng nghĩa với lượng hàng thực tế bị mất; tác động còn phụ thuộc vào thời gian đóng cửa, khả năng chuyển hướng hàng hóa và mức độ rủi ro mà các hãng tàu chấp nhận.

Reuters cho biết tuyến Biển Azov từng đảm nhiệm khoảng một phần tư lượng ngũ cốc xuất khẩu của Nga. Các hạn chế tại Kênh Don–Azov và eo biển Kerch xuất hiện sau những cuộc tấn công nhằm vào tàu Nga. 23 Vì vậy, gián đoạn lần này tác động đồng thời đến hạ tầng vật chất và tuyến hàng hải kết nối vùng sản xuất phía nam nước Nga với người mua toàn cầu.

Các công ty vận tải biển tạo thêm một lớp nút thắt. MSC được cho là đã dừng nhận đặt chỗ mới đến và đi từ Novorossiysk sau khi một tàu của hãng bị drone tấn công. Động thái này cho thấy mở lại một cầu cảng thôi là chưa đủ: hãng tàu, doanh nghiệp bảo hiểm và các bên liên quan còn phải sẵn sàng chấp nhận rủi ro an ninh, chi phí bảo hiểm và những bất định trong vận hành. 15

Xuất khẩu Nga và thị trường trong nước

Xuất khẩu ngũ cốc của Nga đình trệ hoặc chậm lại khi các cảng phía nam khó tiếp cận hơn. Các dự báo cho tháng 8 không thống nhất: SovEcon được dẫn lời với ước tính khoảng 2,2 triệu tấn ngũ cốc, cao hơn mức 1,95 triệu tấn của tháng 7; trong khi các ước tính khác cho rằng riêng lúa mì xuất khẩu có thể đạt 3–3,4 triệu tấn. Sự chênh lệch phản ánh tình trạng chưa chắc chắn về khả năng chuyển hướng hàng và thời gian gián đoạn, chứ chưa phải kết quả cuối cùng đã được xác nhận. 19

Cú sốc logistics cũng tạo ra một nghịch lý trên thị trường nội địa. Lượng ngũ cốc không thể đến tay người mua nước ngoài vẫn nằm lại trong nước Nga, làm nguồn cung tại chỗ tăng lên, trong khi người mua quốc tế phải cạnh tranh để giành số chuyến hàng đáng tin cậy ít hơn trên Biển Đen. Điều này gây sức ép giảm giá tại điểm thu mua và làm chi phí lưu kho tăng, dù các nguồn hiện có chưa xác lập một tỷ lệ giảm cụ thể, đáng tin cậy đối với giá lúa mì nội địa Nga. 4

Nga đã cân nhắc mua ngũ cốc dự trữ nhà nước và các biện pháp can thiệp để giảm áp lực cho nông dân và hệ thống silo. Những hoạt động này có thể bổ sung thanh khoản và đưa một phần ngũ cốc ra khỏi kho thương mại, nhưng tự chúng không thể tạo thêm năng lực cảng, năng lực đường sắt hay đội tàu sẵn sàng vận chuyển. 20

Vì sao thị trường lúa mì toàn cầu phản ứng?

Người mua toàn cầu lại nhận được tín hiệu giá theo hướng ngược lại. Hợp đồng tương lai lúa mì Chicago đã tăng hơn 17% từ đầu tháng 7 đến ngày 20/8, khi thị trường tính đến khả năng nguồn cung từ Biển Đen bị thắt chặt. Ai Cập và Indonesia nằm trong nhóm các nước nhập khẩu phải đối mặt với rủi ro lớn hơn về nguồn hàng và an ninh lương thực; người mua bắt đầu tìm đến các nhà cung cấp như Australia. 17

Kết quả là một thị trường bị phân mảnh: ngũ cốc vẫn dồi dào ở một số vùng sản xuất nhưng khó đến được tay những người cần mua. Chi phí vận tải biển, bốc dỡ, bảo hiểm và chuyển hướng có thể nới rộng khoảng cách này, khiến các lô hàng thay thế đắt hơn dù tổng sản lượng toàn cầu không giảm đột ngột.

Ngô cũng trở thành tâm điểm quan tâm vì Ukraine là một nước xuất khẩu ngô lớn. Tuy vậy, các nguồn được cung cấp không đủ để xác nhận một tỷ lệ biến động cụ thể của hợp đồng tương lai ngô. Con số được ghi nhận chắc chắn nhất trong diễn biến này là mức tăng hơn 17% của hợp đồng tương lai lúa mì Chicago. 17

Ukraine cũng gặp bài toán hành lang xuất khẩu

Gián đoạn không chỉ ảnh hưởng đến hàng Nga. Xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine giảm 75% trong hai tuần đầu tháng 8, trong khi giá nội địa rơi xuống dưới chi phí sản xuất đối với một số nông dân. Tình trạng giá trong nước yếu đối với người sản xuất nhưng giá quốc tế tăng đối với người nhập khẩu là hệ quả điển hình khi một hành lang xuất khẩu bị chặn. 18

Ukraine chuyển hàng sang các cảng trên sông Danube, các tuyến kết nối với Romania và đường sắt qua Moldova cùng những hành lang phía tây khác. Tuy nhiên, Bộ Nông nghiệp Ukraine cho biết các tuyến thay thế chỉ có thể đáp ứng khoảng một nửa khối lượng từng đi qua các cảng Biển Đen. Đến ngày 26/8, có tới 70 tàu được cho là đang chờ gần kênh Sulina của Danube do các nút thắt như thiếu hoa tiêu và phải ưu tiên những loại hàng khác.

Các phương án thay thế và giới hạn của chúng

Nga tìm đường vòng

Nga đã xem xét các cảng Baltic và Caspi, tuyến đường bộ, vùng Viễn Đông và thậm chí cả các phương án vận tải qua Bắc Cực. Những tuyến này có thể tạo ra một phần khả năng dự phòng, nhưng thường đi kèm chặng vận chuyển nội địa dài hơn, năng lực cảng hoặc đường sắt dự phòng hạn chế, yêu cầu khác về loại tàu và chi phí cao hơn. Vì vậy, giới phân tích xem đây là giải pháp giảm nhẹ cú sốc, không phải sự thay thế tương đương cho hành lang phía nam Biển Đen. 20

Ukraine dựa vào Danube và các tuyến phía tây

Các lựa chọn của Ukraine gồm cảng Danube như Izmail và Reni, các cảng Romania như Constanța, đường sắt qua Moldova và những hành lang đường bộ phía tây rộng hơn. Đây là các tuyến có ý nghĩa chiến lược, nhưng chậm và bị giới hạn hơn vận tải biển nước sâu trên Biển Đen. Bộ Nông nghiệp Mỹ cũng đánh giá các tuyến Danube đắt hơn tuyến qua Odesa do chi phí kết nối nội địa cao và thiếu ổn định.

Nút thắt nằm ở thương mại, không chỉ ở sản lượng

Điểm nghẽn cốt lõi không đơn giản là lượng ngũ cốc được sản xuất. Đó là sự mất mát của một hành lang hàng hải có sản lượng lớn, chi phí tương đối thấp và mức độ tin cậy cao đúng vào cao điểm xuất khẩu. Cảng thay thế, đường sắt, đường sông và hoạt động mua dự trữ của nhà nước có thể san sẻ một phần gánh nặng, nhưng chưa thể lập tức tái tạo quy mô, cấu trúc chi phí và độ ổn định của hệ thống Azov–Biển Đen. 20

Điều gì cần theo dõi tiếp theo?

Các chỉ dấu quan trọng nhất là liệu hoạt động hàng hải trên các tuyến Azov–Biển Đen có được nối lại hay không, các terminal ở Novorossiysk trở lại vận hành nhanh đến mức nào, các hãng tàu có khôi phục nhận đặt chỗ hay không, và đường sắt cùng các cảng thay thế có thể tiếp nhận bao nhiêu hàng bị dồn chuyển hướng.

Cho đến khi những điều kiện đó được cải thiện, nghịch lý nhiều khả năng vẫn tiếp diễn: ngũ cốc bị mắc kẹt và nông dân chịu sức ép gần các trung tâm xuất khẩu bị gián đoạn, trong khi người nhập khẩu ở xa phải đối mặt với nguồn cung hạn hẹp hơn và rủi ro cao hơn.