Vì sao Nepal yêu cầu Meta và TikTok gỡ video giả về trận lũ chết người?

Yêu cầu của Nepal xuất phát từ làn sóng nội dung gây hại xuất hiện ngay giữa một chiến dịch cứu hộ khẩn cấp: video giả mạo cảnh lũ “trực tiếp”, hình ảnh cũ bị gắn địa điểm tại Nepal, nội dung đồ họa và các bài kêu gọi quyên góp kèm mã QR có nguy cơ đánh cắp tiền cứu trợ. Nhà chức trách muốn Meta và TikTok hành động nhanh hơn mức thời gian xử lý được báo cáo là 24–48 giờ, đồng thời nâng cấp công cụ phát hiện thông tin sai lệch bằng tiếng Nepal và nội dung liên quan đến thiên tai. 15

Nepal muốn các nền tảng làm gì?

Chính phủ Nepal đề nghị gỡ ngay các video do AI tạo, cảnh quay cũ được tái sử dụng, bài đăng lừa dối, nội dung gây sốc và mã QR quyên góp giả. Trọng tâm không chỉ là xóa bài sau khi có người báo cáo, mà còn phải đẩy nhanh quy trình chuyển cấp xử lý và cải thiện khả năng nhận diện tự động. 15

Những video nào đã bị xác minh là giả?

Các cuộc điều tra của AFP cho thấy:

• Một số video được giới thiệu là cảnh lũ tại Nepal thực chất ghi lại vụ sạt lở ở Kerala, Ấn Độ; các trận lũ trước đây ở Uttarakhand và Pakistan; hoặc vụ sập băng nhiều năm trước tại Patagonia, Chile. 2345
• Một video được đăng như cảnh lũ theo thời gian thực có các lỗi hình ảnh đặc trưng của video tạo sinh bằng AI. 1
• BBC Verify đã phân biệt những hình ảnh xác thực, có thể định vị địa lý, cùng bằng chứng vệ tinh với các tuyên bố bị thao túng; BBC cũng công bố phân tích riêng về lý do một video lan truyền về lũ ở Nepal được tạo bằng AI. 1315

Các tuyên bố cho rằng “OpenAI Verify đã phát hiện hình mờ SynthID của Google” cần được xem xét thận trọng. SynthID là công nghệ xác thực nguồn gốc và hình mờ của Google, không phải của OpenAI. Ngay cả khi phát hiện được hình mờ, công nghệ này chỉ có thể cho biết nguồn gốc tệp trong những trường hợp công cụ tạo nội dung đã nhúng hình mờ và hệ thống nhận diện đọc được nó một cách đáng tin cậy. Đây không phải bằng chứng tự động cho mọi video đang lưu hành. Các tài liệu tìm kiếm được cung cấp cũng không chứng minh rằng Meta hoặc OpenAI đã đưa ra kết luận chính thức về những video lũ cụ thể này.

Dấu hiệu nhận biết video lũ do AI tạo

Các dấu hiệu được báo cáo gồm:

• Người hoặc vật thể biến mất giữa các khung hình;
• Tòa nhà, phương tiện bị méo hoặc biến dạng;
• Dòng nước và chuyển động của mảnh vỡ thiếu nhất quán;
• Hình học không gian phi lý, chẳng hạn tỷ lệ hoặc phối cảnh thay đổi bất thường.

Đây chỉ là những dấu hiệu cảnh báo, không phải phép thử kết luận. Cách kiểm chứng đáng tin cậy hơn là tìm kiếm ngược hình ảnh hoặc video, truy lần đăng đầu tiên, xác định vị trí địa lý và kiểm tra dữ liệu nguồn gốc. Trong các cuộc điều tra, AFP đã lần theo nguồn để chứng minh nhiều đoạn clip được chia sẻ rộng rãi xuất hiện trước thảm họa tại Nepal. 2345

Vì sao thông tin giả đặc biệt nguy hiểm trong thảm họa này?

Các nội dung sai lệch chủ yếu lan truyền trên những nền tảng thuộc Meta và TikTok, sau đó tiếp tục được đăng lại trên nhiều hệ sinh thái mạng xã hội khác. Những ví dụ của AFP cho thấy cảnh quay đã được tái sử dụng xuyên biên giới, từ Ấn Độ, Pakistan đến Chile. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chưa đủ để lập bản đồ chính xác mức độ lan truyền theo từng ngôn ngữ.

Thông tin giả xuất hiện trong bối cảnh một thảm họa có thật và diễn biến nhanh tại khu vực biên giới Nepal–Tây Tạng. Các đánh giá ban đầu cho rằng sự sụp đổ của sông băng có thể là nguyên nhân kích hoạt dòng lũ, trong đó nước, băng, đá, bùn và mảnh vỡ tràn qua hệ thống sông ở dãy Himalaya. 24 Rasuwa và Nuwakot nằm trong số những khu vực chịu thiệt hại nặng nhất, với nhiều công trình và khu dân cư bị phá hủy. 113

Trong hoàn cảnh đó, mã QR quyên góp giả tạo ra rủi ro trực tiếp cho hoạt động nhân đạo: chúng có thể lợi dụng tâm lý đau buồn của gia đình nạn nhân và lòng hảo tâm của người ủng hộ, chuyển tiền khỏi các tổ chức cứu trợ đã được xác minh, đồng thời khiến người dân nhầm lẫn khi tìm thông tin sơ tán, người mất tích hoặc hỗ trợ khẩn cấp.

Canada đã công bố khoản viện trợ nhân đạo khẩn cấp trị giá 5 triệu USD cho Nepal. 13 Tuy vậy, từ các nguồn được cung cấp, chưa thể kiểm chứng độc lập thông tin cho rằng Catholic Relief Services đang phối hợp với Caritas Nepal để điều phối hoạt động ứng phó.

Các con số thương vong vẫn thay đổi

Số người chết và mất tích thay đổi nhanh khi hoạt động tìm kiếm, cứu hộ tiếp tục. Reuters ngày 28/8 đưa tin số người chết đang tiến gần 600 và gần 2.500 người mất tích; một cập nhật khác nêu 579 người chết, khoảng 2.400 người mất tích và 3.742 người được cứu. 18 Trước đó, các báo cáo từ Trung Quốc cho biết 558 người mất tích ở Tây Tạng, thay vì 554 người. 3

Vì vậy, các con số được nêu trong câu hỏi — 553–579 người chết, hơn 1.900 người mất tích, hơn 3.700 người được cứu và 554 người mất tích ở phía Trung Quốc — có thể là những thống kê tạm thời tại các thời điểm khác nhau, chứ chưa phải tổng số cuối cùng ổn định.