Iran sau sáu tháng chiến sự: Khi nền kinh tế trở thành mặt trận chính

Sáu tháng sau khi Mỹ và Israel mở các cuộc tấn công nhằm vào Iran ngày 28/2/2026, cuộc chiến chưa dẫn đến sự đầu hàng của Tehran. Thay vào đó, xung đột chuyển thành một thế giằng co kéo dài, trong đó sức ép kinh tế đang ngày càng quan trọng không kém các hoạt động quân sự.

Iran vẫn duy trì năng lực quân sự và khả năng kiểm soát trong nước, nhưng nền kinh tế cùng đời sống người dân đang chịu những cú đánh liên tiếp.

Chi phí sinh hoạt tăng vọt

Dữ liệu chính thức của Iran cho thấy lạm phát thực phẩm theo năm đã lên tới 128% trong tháng 7, trong khi giá tiêu dùng nói chung tăng 87,9% so với cùng kỳ. 1 Nhiều nhóm thực phẩm thiết yếu, từ dầu ăn và chất béo đến các sản phẩm sữa, đã tăng giá mạnh; điều này khiến việc mua sắm hằng ngày trở thành gánh nặng lớn hơn đối với các hộ gia đình. 10

Đây không chỉ là một chỉ số kinh tế. Khi bánh mì, sữa, thịt và những mặt hàng cơ bản trở nên ngoài tầm với của nhiều người, sức ép xã hội cũng tăng theo.

Đồng tiền mất giá, thương mại co lại

Trên thị trường tự do, tỷ giá USD đã vượt 187.000 toman rồi lên khoảng 204.000 toman, mức thấp kỷ lục mới của đồng tiền Iran. 3 Đồng tiền suy yếu làm hàng nhập khẩu đắt hơn, thúc đẩy lạm phát và làm gia tăng sự hoài nghi của công chúng đối với năng lực điều hành kinh tế.

Tổng thống Iran cho biết hoạt động ngoại thương đã giảm 35% do các lệnh trừng phạt và phong tỏa. 5 Trong khi đó, dầu mỏ — nguồn thu ngoại tệ chủ chốt của Iran — gần như bị ngăn chặn hoàn toàn theo nhận định của thống đốc ngân hàng trung ương nước này. 16

Washington chuyển trọng tâm sang “chiến tranh kinh tế”

Ngày 24/8, Mỹ công bố “Operation Economic Outcast”, chiến dịch nhằm cắt đứt những nguồn sống kinh tế còn lại của Iran. Các biện pháp mới nhắm vào hoạt động mua sắm quân sự của Tehran cũng như những cá nhân, thực thể và mạng lưới kinh doanh dầu mỏ, sản phẩm hóa dầu. 2

Tổng thống Donald Trump nói Mỹ hiện không đàm phán với Iran, đồng thời cam kết gây sức ép lên các quốc gia tiếp tục giao thương với Tehran. 4 Washington chưa đưa ra một lộ trình rõ ràng cho việc kết thúc chiến sự; thay vào đó, các quan chức Mỹ cho biết chiến dịch gây sức ép sẽ tiếp tục cho đến khi Iran đồng ý đàm phán một cách thực chất. 4

Điều này khiến các hoạt động nhập khẩu hàng hóa, bán dầu và chuyển tiền ra nước ngoài trở nên tốn kém và rủi ro hơn, đặc biệt khi Mỹ tìm cách làm gián đoạn các mạng lưới né tránh lệnh trừng phạt.

“Nền kinh tế kháng cự” có đủ sức chống đỡ?

Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei kêu gọi xây dựng một “Nền kinh tế kháng cự”, với trọng tâm là tăng sản xuất trong nước, củng cố khả năng tự chủ tài chính và từng bước giảm vai trò của đồng USD trong các giao dịch của Iran. 13

Tuy nhiên, đây là định hướng chiến lược chứ không phải giải pháp tức thời. Sản xuất trong nước khó có thể nhanh chóng bù đắp những tổn thất do thương mại đình trệ, thiếu hụt hàng hóa, chi phí chiến tranh, nguồn thu dầu suy giảm và sức mua lao dốc.

Eo biển Hormuz vẫn là điểm nghẽn

Iran và Oman đã thảo luận về việc lập một hành lang hàng hải tạm thời qua eo biển Hormuz, cùng khả năng triển khai dự án phối hợp rà phá thủy lôi. 14 Eo biển này là tuyến vận chuyển dầu quan trọng của thế giới, nên bất kỳ nỗ lực nào nhằm khôi phục hoạt động lưu thông cũng phản ánh mức độ cấp bách của tình hình.

Dù vậy, đề xuất trên vẫn phụ thuộc vào các thỏa thuận chính trị và an ninh rộng lớn hơn, chưa phải một cơ chế ổn định đã được thiết lập.

Rủi ro lớn nhất đối với chính quyền là gì?

Thách thức trước mắt với Tehran không chỉ nằm ở tổn thất quân sự. Lạm phát cao, hoạt động kinh tế suy yếu, đồng tiền mất giá, thương mại gián đoạn, các vấn đề năng lượng, cáo buộc tham nhũng và nguy cơ bất ổn xã hội có thể bào mòn sức chống chịu trong nước của chính quyền. 8

Tuy nhiên, các thông tin hiện có chưa cho thấy bất mãn xã hội hay những cáo buộc tham nhũng đã kết hợp thành một mối đe dọa thống nhất đủ sức lật đổ chế độ. Iran vẫn chưa đầu hàng và vẫn giữ năng lực cưỡng chế đáng kể.

Một thế bế tắc nguy hiểm

Sau sáu tháng, kết quả nổi bật nhất là một thế bế tắc nguy hiểm. Iran đã tránh được sự đầu hàng, nhưng khả năng duy trì đối đầu ngày càng bị giới hạn bởi một nền kinh tế suy kiệt. Với người dân, chiến tranh được cảm nhận không chỉ qua tiếng nổ mà còn qua giá thực phẩm, tỷ giá và sự thu hẹp của các cơ hội mưu sinh.

Nếu sức ép kinh tế tiếp tục gia tăng mà không có một lối thoát ngoại giao, sự bất mãn và bất ổn có thể lan rộng. Dù vậy, hiện chưa có bằng chứng cho thấy những sức ép đó đã đủ để biến thành một cuộc khủng hoảng chính trị có thể làm thay đổi chế độ.