Lệnh cấm xuất khẩu nhiên liệu của Nga cho thấy tác động kéo dài từ các cuộc tập kích nhà máy lọc dầu

Việc Nga gia hạn hạn chế xuất khẩu diesel, nhiên liệu hàng hải và dầu hỏa đến ngày 30/9 cho thấy tình trạng thiếu nhiên liệu trong nước đã kéo dài vượt quá các biện pháp khẩn cấp được đưa ra hồi tháng 7. Các cuộc tập kích bằng máy bay không người lái của Ukraine liên tiếp làm gián đoạn hoạt động của các nhà máy lọc dầu, khiến sản lượng xăng trong nước thấp hơn nhu cầu. Moscow vì thế phải kết hợp kiểm soát xuất khẩu với nhập khẩu nhiên liệu, trì hoãn bảo dưỡng và các biện pháp phân phối theo khu vực. 167

Vì sao Nga tiếp tục gia hạn lệnh cấm?

Lý do trực tiếp là ổn định thị trường nội địa. Một số nhà máy lọc dầu của Nga vẫn ngừng hoạt động hoặc chỉ vận hành một phần sau các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái, trong khi tình trạng thiếu nhiên liệu lan sang nhiều khu vực. Cuối tháng 8, hai nguồn tin trong ngành nói với Reuters rằng Nga chỉ sản xuất khoảng 80.000 tấn xăng mỗi ngày, so với nhu cầu trong nước khoảng 115.000 tấn — tương đương gần 70% nhu cầu.

Mức thiếu hụt này lý giải vì sao chính phủ Nga muốn giữ diesel và các sản phẩm lọc dầu khác ở lại trong nước thay vì cho phép xuất khẩu. Đây không chỉ là một quyết định thương mại. Đó còn là cách Moscow chuyển nguồn nhiên liệu khan hiếm sang phục vụ người tiêu dùng nội địa trong lúc các nhà máy sửa chữa và hoạt động sản xuất chưa trở lại bình thường.

Lệnh hạn chế đã được mở rộng như thế nào?

Các biện pháp được triển khai theo từng giai đoạn:

• Ngày 8/7: Nga áp dụng lệnh cấm xuất khẩu diesel, dự kiến có hiệu lực đến ngày 31/7. Phó thủ tướng Alexander Novak nói mục tiêu là tăng nguồn cung cho thị trường nội địa; chính phủ đồng thời công bố kế hoạch bắt đầu nhập khẩu nhiên liệu. 4
• Cuối tháng 7: Chính phủ gia hạn các hạn chế rộng hơn đối với xuất khẩu xăng và diesel, trong đó một số biện pháp kéo dài đến năm 2027. Thông báo ngày 30/7 cũng bao gồm diesel và nhiên liệu hàng hải trong nhóm sản phẩm tạm thời bị kiểm soát xuất khẩu. 2
• Trong tháng 8: Các hạn chế áp dụng với nhà sản xuất nhiên liệu được gia hạn đến ngày 31/8, trong bối cảnh nhiều nhà máy lọc dầu vẫn gián đoạn và tình trạng thiếu hụt trong nước chưa được giải quyết. 1
• Ngày 29/8: Nga gia hạn lệnh cấm xuất khẩu diesel, nhiên liệu hàng hải và dầu hỏa đến ngày 30/9. Các hạn chế riêng đối với xăng và nhiên liệu máy bay tiếp tục theo những thời hạn khác. 67

Việc một biện pháp ban đầu chỉ kéo dài ba tuần đối với diesel chuyển thành hệ thống hạn chế rộng hơn và lâu hơn cho thấy can thiệp khẩn cấp ban đầu chưa thể khôi phục sự cân bằng ổn định giữa nguồn cung và nhu cầu trong nước.

Các nhà máy lọc dầu bị gián đoạn ở mức nào?

Áp lực lên nguồn cung nhiên liệu xuất hiện sau một chiến dịch tập kích dồn dập nhằm vào hạ tầng năng lượng của Nga. Theo thống kê dựa trên các tuyên bố công khai, lực lượng Ukraine đã tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga ít nhất 21 lần trong tháng 8 — mức cao nhất trong một tháng kể từ khi cuộc xâm lược toàn diện bắt đầu. 6

Một số cơ sở lớn bị ảnh hưởng. Nhà máy NORSI của Lukoil — cơ sở lọc dầu lớn thứ tư của Nga và là nhà sản xuất xăng lớn thứ hai — đã dừng xử lý dầu thô ngày 26/8. Nhà máy này có công suất xử lý khoảng 15 triệu tấn dầu mỗi năm. 17

Nhà máy lọc dầu Perm của Lukoil, lớn thứ bảy tại Nga xét về sản lượng xử lý, cũng dừng hoạt động sau cuộc tấn công bằng máy bay không người lái ngày 21/8 làm hư hại các cụm công nghệ. Chỉ riêng một phân xưởng chưng cất sơ cấp tại đây đã có thể xử lý 14.000 tấn dầu mỗi ngày.

Các cuộc tấn công không chỉ làm giảm sản lượng của từng nhà máy mà còn kéo tụt tổng công suất lọc dầu. Bloomberg cho biết tốc độ xử lý dầu thô của Nga đã giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều năm, trong khi các báo cáo khác ghi nhận tình trạng thiếu nhiên liệu tái diễn tại nhiều khu vực.

Nhập khẩu, phân phối theo định mức và các biện pháp khẩn cấp

Kiểm soát xuất khẩu chỉ là một phần trong phản ứng của Moscow. Nga công bố kế hoạch nhập khẩu nhiên liệu từ tháng 7 để hỗ trợ thị trường nội địa, sau đó các quan chức xác nhận hoạt động nhập khẩu đã bắt đầu. 4 Chính phủ cũng áp dụng các biện pháp nhằm tăng lượng nhiên liệu sẵn có, trong đó có việc cho phép sản xuất nhiên liệu với tiêu chuẩn thấp hơn và điều chỉnh lịch bảo dưỡng nhà máy lọc dầu.

Tuy nhiên, sức ép vẫn lan đến người tiêu dùng và các nhà phân phối địa phương. Vùng Kaluga lên kế hoạch phân phối nhiên liệu theo biển số xe, trong khi một số khu vực khác cân nhắc giới hạn lượng nhiên liệu bán cho mỗi phương tiện hoặc hạn chế hoạt động tại một số trạm xăng.

Những biện pháp này cho thấy ý nghĩa của quyết định gia hạn đến ngày 30/9. Một quốc gia vốn xuất khẩu khối lượng lớn sản phẩm dầu mỏ nay đồng thời phải hạn chế xuất khẩu, nhập nhiên liệu và quản lý việc bán lẻ tại địa phương.

Các nguồn tin hiện có chưa xác lập một mức tăng giá trên toàn nước Nga, cũng chưa đưa ra con số chắc chắn về khối lượng xăng nhập khẩu khẩn cấp. Vì vậy, không nên phóng đại quy mô của những tác động này. Tuy nhiên, các thông tin đã được xác nhận cho thấy những kênh cung ứng thông thường chịu áp lực đủ lớn để chính phủ phải can thiệp bất thường. 147

Quyết định này nói gì về an ninh năng lượng của Nga?

Lệnh cấm xuất khẩu cho thấy một điểm yếu kéo dài trong nguồn cung nội địa, thay vì chỉ phản ánh sự cố tại một nhà máy. Nga sở hữu nguồn dầu thô lớn, nhưng dầu thô không tự động chuyển thành đủ xăng, diesel hay nhiên liệu hàng không khi các phân xưởng lọc dầu bị hư hại hoặc phải ngừng hoạt động. Khi đó, thị trường xuất hiện sự lệch pha: dầu thô vẫn có thể tồn tại, nhưng các sản phẩm cần cho giao thông, công nghiệp và vận tải lại trở nên khan hiếm.

Các cuộc tấn công nhằm vào NORSI và Perm cho thấy việc làm gián đoạn một số cơ sở có tầm quan trọng chiến lược cũng có thể tác động đến toàn bộ thị trường. Vai trò của NORSI đặc biệt đáng chú ý vì đây là một trong những nhà sản xuất xăng lớn của Nga, trong bối cảnh thiếu xăng là một trong những biểu hiện rõ nhất của cuộc khủng hoảng nguồn cung. 17

Chính sách này cũng có chi phí tài chính. Hạn chế xuất khẩu làm giảm doanh thu từ các sản phẩm lọc dầu và thu hẹp khả năng dùng thị trường quốc tế để bù đắp gián đoạn trong nước. Theo dữ liệu sơ bộ của S&P Global, xuất khẩu sản phẩm dầu mỏ của Nga trong tháng 7 giảm còn 1,18 triệu thùng mỗi ngày, từ mức 1,51 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 6 — thấp nhất trong bộ dữ liệu bắt đầu từ năm 2016.

Vì sao thị trường nhiên liệu toàn cầu theo dõi sát diễn biến này?

Hệ quả không dừng ở Nga. Diesel và các sản phẩm chưng cất trung gian khác được giao dịch trên thị trường quốc tế. Khi một nước xuất khẩu lớn giữ nhiên liệu ở lại trong nước, nguồn cung dành cho người mua nước ngoài sẽ giảm. Theo Bloomberg, lệnh cấm hồi tháng 7 đã đi kèm với mức tăng mạnh của giá diesel trên toàn cầu. 5

Các cuộc tấn công cũng ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu dầu thô của Nga. Việc Ukraine đồng thời nhắm vào nhà máy lọc dầu và hạ tầng ở Biển Đen đã hạn chế cả khả năng sản xuất nhiên liệu trong nước lẫn khả năng chuyển dầu thô sang xuất khẩu của Moscow. Dữ liệu theo dõi tàu chở dầu do Bloomberg tổng hợp cho thấy dòng dầu thô ra nước ngoài bình quân đạt 3,46 triệu thùng mỗi ngày trong bốn tuần tính đến ngày 23/8.

Điều này tạo ra sức ép kép đối với Moscow: ít nhiên liệu lọc dầu hơn cho thị trường nội địa và ít lựa chọn xuất khẩu dầu thô thuận lợi hơn. Vì vậy, việc gia hạn đến ngày 30/9 không còn giống một biện pháp bảo hộ tạm thời đơn lẻ. Nó cho thấy thiệt hại tại các nhà máy lọc dầu đã trở thành phép thử kéo dài đối với an ninh năng lượng trong nước của Nga, đồng thời có thể làm thị trường nhiên liệu toàn cầu biến động mạnh hơn.