Mỹ siết kinh tế Iran, nhưng Hormuz vẫn chưa mở đường cho đột phá ngoại giao

Sáu tháng sau khi xung đột Mỹ–Iran bắt đầu, Washington chuyển từ sức ép quân sự trên diện rộng sang một chiến dịch cô lập kinh tế mang tính toàn cầu. Chiến dịch mang tên Economic Outcast mở rộng mạng lưới trừng phạt sang các kênh doanh thu, vận tải và tài chính, trong khi Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói xuất khẩu và nhập khẩu của nước này đã giảm gần 35% dưới tác động cộng gộp của trừng phạt và phong tỏa hàng hải. 311

Kết quả là sức ép lên kinh tế Iran tăng mạnh, còn các ngân hàng và doanh nghiệp nước ngoài giao dịch với Tehran phải đối mặt với rủi ro lớn hơn. Tuy nhiên, sức ép đó chưa tạo ra đột phá đàm phán mà Washington dường như kỳ vọng. Trừng phạt, quyền tiếp cận eo biển Hormuz và ngoại giao ngày càng trở thành những mặt trận gắn liền trong cùng một cuộc mặc cả leo thang.

Economic Outcast thay đổi điều gì?

Được Bộ Tài chính Mỹ công bố ngày 24 tháng 8, Economic Outcast được mô tả là chiến dịch phối hợp của toàn bộ chính phủ Mỹ nhằm cắt đứt các mạng lưới tài chính và thương mại duy trì chính quyền Iran cùng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Các biện pháp mới không chỉ tập trung vào những mục tiêu truyền thống như dầu mỏ và ngân hàng, mà còn mở rộng sang vận tải biển, hàng không, vàng, công nghệ và tài sản số. 3410

Washington đồng thời nhắm đến các công ty, tàu thuyền, công ty bình phong và bên trung gian ở bên ngoài Iran. Đây là điểm đáng chú ý: sức ép thực tế không chỉ nhằm vào những tổ chức do Tehran trực tiếp kiểm soát. Mỹ cảnh báo các doanh nghiệp tại nước thứ ba hỗ trợ thương mại với Iran có thể bị hạn chế quyền tiếp cận hệ thống tài chính Mỹ.

Các nhà phân tích xem đây là sự mở rộng của cơ chế trừng phạt thứ cấp—tức các biện pháp nhằm vào bên thứ ba làm ăn với đối tượng bị trừng phạt—buộc doanh nghiệp nước ngoài phải cân nhắc giữa hoạt động kinh doanh với Iran và mối liên kết với hệ thống thanh toán bằng đồng USD. 911

Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết các mục tiêu gồm những mạng lưới tham gia kinh doanh dầu mỏ và sản phẩm hóa dầu, mua sắm quân sự và các hoạt động mà Washington cho là hỗ trợ những cuộc tấn công nhằm vào lực lượng Mỹ cùng các đồng minh. 4

Vụ Banque Misr phát tín hiệu cảnh báo cho ngân hàng trung gian

Động thái tiếp nối đáng chú ý nhất đến từ Mạng lưới Thực thi Tội phạm Tài chính Mỹ (FinCEN). Ngày 28 tháng 8, cơ quan này đề xuất hạn chế các tổ chức tài chính Mỹ duy trì tài khoản đại lý cho năm chi nhánh của Banque Misr tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Bộ Tài chính Mỹ nói các chi nhánh này đã xử lý khoảng 1,8 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 1 năm 2024 đến tháng 6 năm 2026 cho 103 công ty có khả năng liên quan đến các mạng lưới ngân hàng ngầm của Iran. 1718

Cần phân biệt rõ: biện pháp với Banque Misr mới là thông báo đề xuất xây dựng quy định, chưa phải lệnh hạn chế cuối cùng đã có hiệu lực. Banque Misr cho biết đề xuất chỉ áp dụng với hoạt động tại UAE, không ảnh hưởng đến hoạt động của ngân hàng tại Ai Cập hoặc các quốc gia khác. 19

Dù vậy, vụ việc cho thấy chiến dịch của Washington có thể vươn tới đâu. Thay vì chỉ nhắm vào các tổ chức Iran, Mỹ phát đi thông điệp rằng các ngân hàng ở nước ngoài cũng có thể trở thành điểm chịu sức ép nếu bị xem là kênh trung chuyển các giao dịch liên quan đến Iran và đồng USD.

Sức ép thương mại và kinh tế tại Iran gia tăng

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói các lệnh trừng phạt và phong tỏa hàng hải đã khiến xuất khẩu, nhập khẩu của Iran giảm gần 35%, trong đó nhập khẩu giảm mạnh hơn xuất khẩu. Một số báo cáo cũng đưa mức lạm phát hằng năm lên 66% trong kỳ thống kê hằng tháng mới nhất được Reuters dẫn lại, làm gia tăng gánh nặng đối với các hộ gia đình và doanh nghiệp.

Sự thu hẹp thương mại đồng nghĩa với việc Iran có ít tuyến nhập khẩu hơn, khó tiếp cận ngoại tệ hơn và gặp nhiều trở ngại hơn trong việc duy trì các quan hệ thương mại bình thường. Gián đoạn vận tải càng khuếch đại tác động của trừng phạt, khiến việc vận chuyển hàng hóa và năng lượng trở nên khó dự đoán.

Các thông tin hiện có không tách riêng được phần thiệt hại do trừng phạt, phong tỏa, chiến tranh hay chính sách trong nước gây ra. Tuy nhiên, chúng cho thấy các quan chức Iran đã công khai thừa nhận một cú sốc tổng hợp nghiêm trọng đối với nền kinh tế.

Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei kêu gọi chính phủ giải quyết lạm phát, thất nghiệp, quản lý giá cả và những vấn đề trong thị trường hàng hóa, dịch vụ. Ông cũng thúc giục Iran dựa nhiều hơn vào sản xuất trong nước và từng bước giảm vai trò của đồng USD trong nền kinh tế.

Bộ Ngoại giao Iran lên án các biện pháp của Mỹ là “khủng bố nhà nước”, cho rằng đây là hình thức trừng phạt tập thể thay vì sức ép kinh tế chính đáng.

Hormuz trở thành phép thử ngoại giao trung tâm

Chiến dịch kinh tế diễn ra song song với thế đối đầu quanh eo biển Hormuz—tuyến hàng hải mà việc gián đoạn đã khiến lưu lượng thương mại giảm mạnh. Qatar tăng cường vai trò trung gian, và thủ tướng nước này tới Tehran để thảo luận về giảm căng thẳng cùng một khuôn khổ hàng hải được đề xuất. Iran và Oman cũng xúc tiến một hành lang vận tải tạm thời, trong đó có các cuộc thảo luận về tuyến đường và khả năng phối hợp rà phá thủy lôi.

Tuy nhiên, các cuộc đàm phán chưa dẫn tới việc mở cửa ổn định. Qatar cho biết các cuộc thảo luận kỹ thuật có tiến triển, nhưng lưu lượng vẫn thấp hơn rất nhiều so với trước chiến tranh: một báo cáo cho biết chỉ có sáu tàu đi qua eo biển trong một ngày, so với 130–140 tàu trước chiến tranh.

Những tuyên bố trái ngược từ các bên cho thấy khoảng cách còn lớn. Quan chức Mỹ mô tả Hormuz đã mở hoặc đang tiến tới hoạt động bình thường, trong khi Tehran nói việc đi lại vẫn phụ thuộc vào các điều kiện của Iran và hành động rộng hơn của Mỹ. Các cuộc đàm phán trước đó với Oman được mô tả là gần đạt thỏa thuận, nhưng Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói một thỏa thuận riêng với Oman tự nó chưa đủ để mở lại tuyến đường thủy.

IRGC cũng bác bỏ cách Mỹ mô tả eo biển đã được mở hoàn toàn. Theo cách diễn giải của Tehran, việc lưu thông không chỉ là vấn đề kỹ thuật hàng hải; nó gắn với toàn bộ cuộc xung đột, phong tỏa của Mỹ và các điều kiện của bất kỳ thỏa thuận giảm leo thang nào.

Vì sao đàm phán vẫn bị giới hạn?

Các thông tin được công bố cho thấy chính sách của Mỹ đã chuyển hướng rõ rệt: Washington rút khỏi các cuộc đàm phán chính trị rộng hơn, ưu tiên sức ép kinh tế và đòn bẩy hàng hải. Mỹ cũng đe dọa mở rộng trừng phạt thứ cấp với các quốc gia và doanh nghiệp làm ăn với Iran.

Tuy nhiên, Mỹ chưa lập tức áp dụng trừng phạt thứ cấp đối với những đối tác thương mại lớn của Iran như Trung Quốc và Ấn Độ. Các báo cáo ghi nhận sự kiềm chế này nhưng không đưa ra lời giải thích nội bộ chính thức và chắc chắn từ phía Mỹ.

Sự đánh đổi chiến lược là khá rõ: nhắm vào các đối tác đó có thể làm tăng sức ép lên Tehran, nhưng đồng thời cũng kéo theo chi phí ngoại giao, kinh tế và nguy cơ leo thang. Đây vẫn là một suy luận từ diễn biến chính sách, chưa phải lý do đã được Washington công khai xác nhận. 916

Kết quả chiến lược: sức ép lớn hơn, chưa có thỏa thuận

Economic Outcast làm tăng đáng kể chi phí duy trì các kênh thương mại và tài chính còn lại của Iran. Chiến dịch vươn tới các ngân hàng trung gian, mạng lưới vận tải và những lĩnh vực thương mại từng giúp Tehran tiếp tục hoạt động bất chấp các lệnh trừng phạt trước đó. Sự thu hẹp thương mại và lạm phát gia tăng cho thấy hậu quả trong nước, trong khi những lời kêu gọi hành động từ giới lãnh đạo cho thấy sức ép đã trở nên khó phớt lờ về mặt chính trị. 11

Nhưng thiệt hại kinh tế chưa chuyển thành đột phá ngoại giao trong giai đoạn này. Qatar và Oman giúp thúc đẩy đàm phán về vấn đề hẹp hơn là an toàn hàng hải, song Iran vẫn bác bỏ quan điểm cho rằng một hành lang tạm thời đồng nghĩa với việc mở cửa hoàn toàn, hoặc rằng trừng phạt sẽ buộc nước này chấp nhận đầu hàng về chính trị.

Kết quả trước mắt vì thế không phải là giải quyết xung đột, mà là sự gắn kết ngày càng chặt giữa ba vấn đề: quyền tiếp cận thương mại của Iran, an toàn hàng hải qua Hormuz và triển vọng nối lại đàm phán Mỹ–Iran. Washington có thêm đòn bẩy, còn Tehran phải đối mặt với tình trạng cô lập và sức ép trong nước sâu sắc hơn mà vẫn chưa nhượng bộ về những vấn đề chính trị cốt lõi.