Giáo hoàng Leo XIV cảnh báo AI: Con người không được trao quyền kiểm soát cho máy móc

Thông điệp gần đây của Giáo hoàng Leo XIV về trí tuệ nhân tạo không phải là lời phủ nhận công nghệ. Đó là cảnh báo về câu hỏi quan trọng hơn: ai đang kiểm soát AI, và điều gì sẽ xảy ra khi con người chuyển giao trách nhiệm của mình cho máy móc?

Trong các bài phát biểu trước Mạng lưới các nhà lập pháp Công giáo Quốc tế ngày 21 tháng 8 và Viện Khoa học Hành chính Quốc tế ngày 28 tháng 8, ngài kêu gọi AI phải tiếp tục là công cụ phục vụ lợi ích chung. Công nghệ cần được định hướng bởi trí tuệ, lương tâm và pháp luật của con người, thay vì chỉ chạy theo tốc độ, lợi nhuận hoặc những hệ thống khó kiểm chứng.

Hai bài phát biểu cũng cụ thể hóa nguyên tắc trung tâm trong thông điệp Magnifica Humanitas: tiến bộ công nghệ phải được đánh giá dựa trên việc nó có bảo vệ phẩm giá con người, công lý, hòa bình và năng lực tự quyết thực sự của con người hay không. 16

Con người có thể trở thành nạn nhân của chính phát minh mình tạo ra

Phát biểu với các thành viên Viện Khoa học Hành chính Quốc tế, Đức Giáo hoàng cảnh báo tốc độ phát triển nhanh chóng của AI làm nảy sinh nguy cơ nhân loại “trở thành nạn nhân” của những phát minh do chính mình tạo ra. Ngài đặc biệt lưu ý việc giao cho máy móc những quyết định liên quan đến sự sống con người.

Tuy nhiên, giải pháp ngài đưa ra không phải là từ bỏ công nghệ số mà là nhân bản hóa công nghệ. Ngài kêu gọi các nhà nghiên cứu và chuyên gia quản trị công tìm ra cách để những hệ thống số phục vụ sự sống và hòa bình, đồng thời bảo đảm con người—chứ không phải quy trình tự động—vẫn là trung tâm của các quyết định công.

Điều đó đặt ra một giới hạn rõ ràng cho tự động hóa: AI có thể hỗ trợ hoạt động hành chính, nhưng không được xóa bỏ phán đoán, trách nhiệm và sự chịu trách nhiệm về mặt đạo đức của con người, nhất là khi quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi, đời sống hoặc phẩm giá của người dân.

Quyền lực AI có nguy cơ rơi vào tay một số ít chủ thể

Trong bài phát biểu ngày 21 tháng 8 trước Mạng lưới các nhà lập pháp Công giáo Quốc tế, Đức Giáo hoàng nhấn mạnh trách nhiệm chính trị của các nhà làm luật. Tòa Thánh mô tả chủ đề của cuộc gặp là “Phẩm giá con người và trí tuệ nhân tạo: Thách thức, cơ hội và kiểm soát”—một cách tiếp cận cho thấy quản trị AI đang trở thành một trong những vấn đề định hình thời đại.

Mối lo ngại không chỉ nằm ở khả năng một số hệ thống AI mắc sai lầm. Vấn đề còn là công nghệ tiên tiến và quyền quyết định cách sử dụng công nghệ ấy có thể bị tập trung vào một nhóm nhỏ các tập đoàn kinh tế và công nghệ lớn. Theo cảnh báo của Đức Giáo hoàng, tình trạng này có thể khiến các quốc gia nghèo hơn ngày càng phụ thuộc vào những quốc gia giàu có, đồng thời làm trầm trọng thêm các bất bình đẳng hiện hữu.

Ngài cũng cảnh báo đổi mới công nghệ có thể trở thành phương tiện của “chủ nghĩa thực dân về ý thức hệ hoặc kinh tế”. Vì vậy, quản trị AI không chỉ là câu chuyện của từng quốc gia mà còn là vấn đề quốc tế, liên quan đến quan hệ quyền lực giữa các dân tộc và nền kinh tế.

Thuật toán có thể tạo ra một dạng thống trị tinh vi

Đức Giáo hoàng mô tả một rủi ro khác: thuật toán và nền tảng số có thể thực thi quyền lực mà không cần trực tiếp thể hiện mình đang cai quản. Theo lập luận của ngài, thuật toán có thể quyết định ai được nhìn thấy và ai trở nên vô hình; các nền tảng số có thể định hình diễn ngôn công cộng mà không chịu đủ trách nhiệm giải trình; còn những hệ thống tự động có thể đặt phẩm giá của người lao động dưới mục tiêu tối ưu hóa.

Đây là vấn đề rộng hơn thiên lệch kỹ thuật. Câu hỏi cốt lõi là ai thiết lập các quy tắc về khả năng được nhìn thấy, được tham gia và được tiếp cận cơ hội—cũng như liệu những người bị ảnh hưởng có cách thực chất để phản đối các quyết định đó hay không.

Khi các hệ thống tư nhân tác động đến cuộc thảo luận công cộng hoặc quyền tiếp cận việc làm mà thiếu minh bạch, quyền lực xã hội có thể rời xa các thể chế dân chủ và sự giám sát của công chúng.

Vì sao gia đình được đặt ở vị trí trung tâm?

Đức Giáo hoàng gọi gia đình là “trường học đầu tiên của nhân loại” và kêu gọi các nhà lập pháp ngăn AI làm suy yếu vai trò này.

Theo ngài, con người được hình thành trước hết trong các mối quan hệ—nơi họ học cách tin cậy, có trách nhiệm, biết trao đi, đối thoại và quan tâm đến người khác. Những phẩm chất ấy không thể được đồng nhất với tốc độ xử lý hay năng lực tính toán của một hệ thống AI.

Magnifica Humanitas cũng cảnh báo không nên nhầm lẫn hiệu suất của máy móc với trí tuệ con người. Hệ thống AI có thể mô phỏng một số chức năng của trí tuệ và vượt con người về tốc độ hoặc năng lực tính toán, nhưng chúng không có trải nghiệm hay thân phận hiện hữu của con người. 16

Với Đức Giáo hoàng Leo XIV, bảo vệ đời sống gia đình vì thế cũng là một phần của chính sách AI. Câu hỏi không chỉ là một hệ thống có hiệu quả hay không, mà còn là việc sử dụng nó có củng cố những mối quan hệ và thiết chế giúp con người học về tự do, trách nhiệm và tinh thần liên đới hay không.

Những hàng rào pháp lý cần được xây dựng

Các khuyến nghị của Đức Giáo hoàng cho thấy một khuôn khổ quản trị AI lấy con người làm trung tâm:

• Bảo vệ các quyền và tự do cơ bản: Luật pháp phải bảo đảm tiến bộ công nghệ không đánh đổi phẩm giá con người.
• Giữ gìn quyền riêng tư: Người dùng cần được bảo vệ trước việc khai thác và sử dụng không phù hợp dữ liệu cá nhân.
• Yêu cầu minh bạch: Cá nhân và các tổ chức cần biết công nghệ mới được sử dụng như thế nào, cũng như các quyết định có ảnh hưởng lớn đến đời sống được đưa ra ra sao.
• Củng cố thể chế dân chủ: Hệ thống số phải hỗ trợ, thay vì né tránh, hoạt động quản trị công có trách nhiệm giải trình.
• Duy trì trách nhiệm của con người: Những quyết định ảnh hưởng đến sự sống và phẩm giá con người không được giao hoàn toàn cho máy móc nếu thiếu sự kiểm soát thực chất của con người.
• Ngăn quyền lực bị tập trung quá mức: Chính sách cần xử lý rủi ro phát sinh khi AI tiên tiến nằm trong tay một nhóm nhỏ các chủ thể có sức mạnh kinh tế và công nghệ.

Những biện pháp này phản ánh lập luận rộng hơn của thông điệp Magnifica Humanitas: công nghệ không trung tính về mặt xã hội. Nó có thể thúc đẩy sự tham gia và công lý, nhưng cũng có thể làm gia tăng bất bình đẳng, kiểm soát và loại trừ.

Từ Magnifica Humanitas đến trách nhiệm của nhà quản lý và nhà làm luật

Được công bố vào tháng 5 năm 2026, Magnifica Humanitas tập trung vào việc bảo vệ con người trong kỷ nguyên AI. Tiêu chí trung tâm của thông điệp là liệu công nghệ có tiếp tục hướng đến nhân loại hay biến thành công cụ của thống trị, loại trừ và chiến tranh. Thông điệp kêu gọi “giải giới” AI khỏi những logic mang tính hủy diệt ấy. 51016

Các bài phát biểu trong tháng 8 chuyển nguyên tắc đó thành trách nhiệm cụ thể của hai nhóm. Các nhà quản trị công phải bảo đảm hệ thống số phục vụ người dân và gìn giữ phán đoán của con người. Các nhà lập pháp phải xây dựng quy định bảo vệ quyền lợi, quyền riêng tư, tính minh bạch và đời sống dân chủ. Trong khi đó, giới nghiên cứu có nhiệm vụ tìm ra những phương thức thực tế để công nghệ số phục vụ sự sống và hòa bình.

Nhìn tổng thể, đây là một lời cảnh báo mang tính phòng ngừa. Đức Giáo hoàng muốn các xã hội thiết lập những nguyên tắc lấy con người làm trung tâm ngay khi AI vẫn đang được phát triển và triển khai—không phải đợi đến lúc các nền tảng thiếu minh bạch, quyền lực tập trung và những quyết định tự động đã bám rễ quá sâu để có thể bị thách thức.

Tiêu chuẩn mà ngài đưa ra khá rõ ràng: AI phải mở rộng lợi ích chung, nhưng không được thay thế những con người có trách nhiệm định nghĩa và bảo vệ lợi ích ấy.