Điều gì đã xảy ra trong vụ sụp đổ ở Langtang Lirung?

Vụ việc ngày 26/8 dường như là một thảm họa sụp đổ núi dây chuyền diễn ra trong thời gian rất ngắn gần Langtang Lirung, chứ không phải một trận động đất thông thường hoặc một vụ vỡ hồ băng đơn giản. Các đánh giá sơ bộ từ ảnh vệ tinh và khảo sát thực địa cho thấy một vụ sụp đổ băng đá lớn đã nhanh chóng biến thành dòng bùn đá và lũ quét có sức tàn phá mạnh. Tuy nhiên, nguyên nhân khởi phát chính xác vẫn đang được điều tra. 125

Chuỗi sụp đổ đã diễn ra như thế nào?

• Khối nào đã sụp đổ: Dựng lại sơ bộ của các nhà nghiên cứu cho thấy nền đá không ổn định bên dưới hoặc cạnh sông băng có thể đã bị phá vỡ, trong khi phần thấp của sông băng đồng thời tách rời và rơi hàng trăm mét xuống đáy thung lũng. 125

• Từ băng đá thành lũ quét: Cú va chạm đã huy động đá, băng, trầm tích và nước, tạo thành một trận lở tuyết băng đá. Khối vật chất này sau đó chuyển thành dòng bùn đá năng lượng cao, lao xuống các thung lũng nằm dọc hệ thống sông và cuốn theo khu dân cư, cơ sở hạ tầng cùng những người đang di chuyển trong khu vực.

Vì sao sườn núi có thể trở nên bất ổn?

Nhiệt độ khí quyển tăng trong nhiều thập kỷ đã khiến các sông băng thoái lui, làm thay đổi vai trò chống đỡ cơ học mà băng cung cấp cho những vách núi dốc. Đồng thời, băng vĩnh cửu ở độ cao lớn—lớp đất, đá và vật chất hữu cơ từng bị đóng băng trong thời gian dài—đang tan rã. Khi tan, lớp băng vốn có tác dụng như “chất keo” giữ các khe nứt trong nền đá có thể mất đi, khiến sườn núi dễ sạt lở hơn. 3911

Những quá trình này có thể làm tăng khả năng xảy ra lở tuyết băng đá, nhưng chưa đủ để xác định tác nhân tức thời trong vụ ngày 26/8. Cần một cuộc điều tra địa chất–địa mạo chuyên sâu theo từng sự kiện để phân biệt vai trò của các yếu tố như thay đổi nhiệt độ, mưa lớn, mất băng nâng đỡ, chuyển động nền đá hoặc các tác động khác.

Biến đổi khí hậu có phải nguyên nhân trực tiếp?

Các nhà khoa học đưa ra kết luận thận trọng: hiện tượng ấm lên toàn cầu có thể đã làm tăng xác suất xảy ra kiểu sụp đổ này bằng cách làm mất ổn định băng và đá trên núi, nhưng chưa được chứng minh là nguyên nhân duy nhất, trực tiếp kích hoạt thảm họa vào ngày 26/8. 38

Nghiên cứu cho thấy các vụ lở tuyết băng đá ở Himalaya đang trở nên thường xuyên hơn khi sông băng thoái lui, băng vĩnh cửu suy thoái và mưa cực đoan làm các sườn núi dốc mất ổn định. Quan sát dài hạn cũng cho thấy tốc độ mất băng ở Himalaya đã tăng nhanh trong những thập kỷ gần đây; mức mất băng trung bình trong thế kỷ 21 cao gấp đôi so với cuối thế kỷ 20. 34

Thiệt hại nhân mạng vẫn đang được cập nhật

Con số thương vong thay đổi nhanh khi lực lượng cứu hộ tiếp cận thêm các khu vực bị cô lập. Reuters đưa tin đến ngày 28/8 có ít nhất 579 người thiệt mạng ở Nepal và bảy người ở Tây Tạng; số người mất tích được báo cáo tại Nepal đã tăng lên 1.924. Các bản tin trước đó từng ghi nhận hơn 1.300 người mất tích, trong đó có người nước ngoài. 14

Đây vẫn là những con số tạm thời, chưa phải thống kê thương vong cuối cùng. Địa hình bị phủ kín bởi bùn đá, đường sá hư hỏng và việc liên lạc với các thung lũng xa xôi khiến công tác xác minh gặp nhiều khó khăn.

Vì sao hệ thống cảnh báo không ngăn được thảm họa?

Các hệ thống cảnh báo truyền thống của Nepal chủ yếu phù hợp với rủi ro do mưa, mực nước sông dâng hoặc các hồ băng đã được lập bản đồ và theo dõi. Vụ việc lần này là một chuỗi sụp đổ phức hợp ở vùng núi cao, xảy ra đột ngột và gần như không để lại thời gian cảnh báo đáng kể cho những khu vực ở hạ lưu.

Các số liệu địa chấn ban đầu từng được diễn giải là một trận động đất mạnh 4,4 độ. Tuy nhiên, đánh giá sau đó cho rằng tín hiệu này phát sinh từ chính vụ sụp đổ; các báo cáo dẫn mức độ được điều chỉnh là 5,2. 415

Sự khác biệt này rất quan trọng: thiết bị địa chấn có thể ghi nhận chuyển động của một khối băng đá lớn, nhưng bản thân tín hiệu đó không đồng nghĩa với việc đã có cảnh báo khả thi trước khi sườn núi sụp xuống.

Nguy cơ lũ mới vẫn chưa chấm dứt

Vật liệu sụp đổ đã chặn dòng nước và hình thành ít nhất hai hồ chắn ở phía thượng lưu. Giới chức cảnh báo rằng nước tràn qua hoặc phá vỡ các đập chắn tự nhiên này có thể gây thêm lũ quét. Một hồ được cho là đã tràn, làm tăng sức ép phải theo dõi liên tục và sơ tán người dân khi cần thiết. 67

Những phương án như đào kênh thoát nước có kiểm soát hoặc chủ động xả nước có thể giúp giảm áp lực tại một số hồ bị chắn. Tuy nhiên, đây là các hoạt động nguy hiểm, đòi hỏi đánh giá kỹ độ ổn định của đập tự nhiên và địa hình xung quanh. Hiện chưa có đủ bằng chứng đáng tin cậy cho thấy một dự án kênh thoát nước cụ thể tại hiện trường đã được phê duyệt hoặc triển khai.

Cứu hộ bị cản trở bởi địa hình và thời tiết

Các đội trực thăng, nhân viên cứu hộ cùng lực lượng Trung Quốc và Nepal đang tìm kiếm người sống sót trong những thung lũng bị cô lập và phủ đầy đất đá. Đường sá bị phá hủy, sườn núi tiếp tục bất ổn, thời tiết xấu và nguy cơ lũ mới đều làm việc tiếp cận hiện trường trở nên khó khăn. 914

Bài học lớn hơn từ thảm họa là quản lý rủi ro ở Himalaya cần vượt ra ngoài việc theo dõi lượng mưa và các hồ băng đã biết. Khu vực này cần mạng lưới giám sát liên tục bằng vệ tinh, địa chấn và thiết bị mặt đất để phát hiện những sườn đá, băng và băng vĩnh cửu đang mất ổn định, đi kèm các quy trình cảnh báo nhanh xuyên biên giới. 39