Sạt lở băng đá trên dãy Himalaya đã biến sông Bhote Koshi thành dòng lũ tử thần như thế nào?

Trước hết cần đính chính về thời điểm: trận lũ xảy ra vào ngày 26/8/2026, còn ngày 27/8 là ngày các lực lượng cứu hộ và truyền thông cập nhật phần lớn thông tin về thiệt hại. Cách giải thích phù hợp nhất với bằng chứng hiện có là một chuỗi tai biến ở vùng núi cao: phần dưới của một sông băng lớn sập xuống, có thể đi kèm sạt lở đá và đất vụn; khối vật chất này va vào hoặc tạm thời chặn dòng, rồi giải phóng một đợt nước trộn băng, bùn, trầm tích và đá tảng vào hệ thống sông Bhote Koshi–Trishuli. Nguyên nhân chính xác khiến khối sông băng ban đầu sụp đổ vẫn chưa được xác nhận. 2315

Chuỗi sự kiện đã diễn ra như thế nào?

• Từ sập sông băng đến lũ bùn đá: Băng, đá và đất vụn đổ xuống hành lang sông, tạo nên một dòng lũ chứa lượng lớn vật liệu rắn thay vì chỉ là nước dâng do mưa. Dòng lũ phá vỡ bờ sông, chảy từ Bhote Koshi vào Trishuli và có khả năng ảnh hưởng đến các khu dân cư ở hạ lưu, trong đó có các huyện Nuwakot và Dhading. 1516
• Khả năng hình thành hồ tạm: Giới chức cảnh báo nước đã dồn lại trong hai hồ. Điều này phù hợp với kịch bản lòng sông bị đất đá và băng chặn tạm thời. Nếu các đập tự nhiên này vỡ một phần hoặc hoàn toàn, lượng nước bị giữ lại có thể tạo thêm một đợt lũ bùng phát xuống hạ lưu. 3
• Thiệt hại lan theo hành lang sông: Dòng nước cuốn theo bùn, băng và đá đã phá hủy nhà cửa, đường sá, cầu cống cùng nhiều công trình khác, đồng thời làm mắc kẹt hoặc cuốn trôi cư dân, người lao động và khách du lịch. 410
• Quy mô nhân mạng ban đầu: Các báo cáo đầu ngày 27/8 cho biết ít nhất 359 người thiệt mạng và gần 1.000 người mất tích. Đây vẫn là những con số sơ bộ trong bối cảnh nhiều thung lũng bị cô lập và có đông du khách hiện diện dọc hành lang bị ảnh hưởng. 3

Vì sao đây có thể không phải là động đất?

Sự nhầm lẫn ban đầu là dễ hiểu: một vụ sập băng–đá quy mô lớn có thể tạo ra năng lượng địa chấn đủ để các thiết bị ghi nhận như một trận động đất. Tuy nhiên, các đánh giá từ ảnh vệ tinh cho thấy một phần sông băng đã tách khỏi sườn núi và rơi xuống nền thung lũng từ độ cao hàng trăm mét; các báo cáo cũng dẫn đánh giá của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) về cơ chế sập sông băng này. 2414

Các thông tin hiện có không xác định một trận động đất gây hư hại trong khu vực vào đúng thời điểm đó là tác nhân khởi phát. Điều này không có nghĩa động đất không phải mối nguy thường trực ở Himalaya, mà chỉ cho thấy hiện chưa đủ bằng chứng để kết luận động đất đã gây ra thảm họa Rasuwa.

Có phải đây là một vụ vỡ hồ băng, hay GLOF?

Một vụ GLOF (glacial lake outburst flood, tức lũ do hồ băng vỡ) theo nghĩa điển hình bắt đầu khi một hồ đã tồn tại phía sau đập băng, đập đất đá hoặc đập morain bị phá vỡ. Nhưng bằng chứng ban đầu trong sự kiện này lại hướng đến một vụ sập băng–đá và sạt lở trực tiếp xuống thung lũng sông. 25

Dù vậy, một hồ tạm vẫn có thể đã hình thành sau khi đất đá chặn lòng sông. Việc hồ này bị vỡ sau đó có thể khuếch đại dòng lũ; phần nước còn bị giữ lại cũng trở thành mối nguy tiếp diễn. Vì thế, mô tả chính xác hơn là một thảm họa phức hợp gồm băng quyển, sạt lở và chặn dòng sông, chứ không đơn thuần là GLOF. 3

Mưa lớn có phải nguyên nhân chính?

Thông tin được công bố cho đến nay cho thấy tác nhân trực tiếp là một vụ sập đột ngột ở độ cao lớn, không phải dòng chảy mùa mưa kéo dài hay một đợt mưa cực đoan đã được xác nhận. 25 Mưa, nước tan băng và đất đá bão hòa nước vẫn có thể là những điều kiện góp phần làm sườn dốc yếu hơn, nhưng chưa được xác lập là nguyên nhân tức thời.

Biến đổi khí hậu đóng vai trò gì?

Mối liên hệ với khí hậu là có cơ sở về mặt vật lý nhưng chưa được chứng minh riêng cho sự kiện này. Nhiệt độ tăng có thể:

• làm sông băng mỏng đi và mất ổn định;
• làm tan băng vĩnh cửu vốn giúp liên kết đá và đất vụn ở vùng cao;
• thay đổi đường đi của nước tan băng;
• làm mở rộng hoặc hình thành các hồ băng kém ổn định.

Những quá trình này khiến các vụ tuyết–băng–đá đổ xuống, sạt lở và vỡ đập tự nhiên dễ xảy ra hơn. Tuy nhiên, cần một nghiên cứu quy kết cho riêng sự kiện Rasuwa trước khi có thể xác định biến đổi khí hậu đã đóng góp bao nhiêu vào thảm họa. 12

Vì sao những thảm họa như vậy khó dự báo?

Các vụ sập ở núi cao thường là kết quả của nhiều yếu tố tương tác: băng sông nứt vỡ, băng vĩnh cửu tan, địa hình dốc, nước ẩn trong sông băng, đá rơi, mưa và các đập tạm thời. Chúng có thể phát triển ở nơi xa xôi, khó quan sát rồi sụp đổ chỉ trong vài phút, trong khi cộng đồng ở hạ lưu gần như không còn thời gian sơ tán.

Khu vực Himalaya đã trải qua nhiều trận lũ và sạt lở có tính chất đa hiểm họa trong những năm gần đây. Điều đó cho thấy kế hoạch chỉ tập trung vào một loại rủi ro—chẳng hạn chỉ theo dõi mực nước hoặc chỉ cảnh báo mưa—sẽ không đủ. 5

Bài học cho quy hoạch và ứng phó

• Không xây dựng nơi ở và công trình thiết yếu trong hành lang lũ: Nhà ở lâu dài, khách sạn, khu cắm trại, công trình thủy điện, đường sá và cơ sở hạ tầng quan trọng cần nằm ngoài các vùng đã lập bản đồ ngập lụt và dòng chảy bùn đá. Một vùng lòng sông khô ráo không đồng nghĩa với an toàn chỉ vì các trận lũ cực lớn hiếm xảy ra.
• Đánh giá rủi ro cộng dồn trước khi cấp phép: Mở rộng du lịch, xây khu dân cư, làm đường hoặc phát triển dọc hành lang sông cần được xem xét cùng lúc với nguy cơ sông băng sập, sạt lở, hồ tạm vỡ và lũ hạ lưu.
• Tăng hợp tác Nepal–Trung Quốc: Hệ thống chung nên kết hợp theo dõi thay đổi bằng vệ tinh, lập danh mục sông băng và hồ băng, cảm biến mặt đất, trạm đo mưa và mực nước, cùng cơ chế chia sẻ cảnh báo nhanh qua biên giới.
• Thiết kế cảnh báo cho thời gian chuẩn bị rất ngắn: Cần có còi cảnh báo dự phòng, tin nhắn phát tới điện thoại, thông báo qua radio, tuyến sơ tán được đánh dấu đến vùng cao, diễn tập cho người dân và đơn vị du lịch, cũng như hệ thống đăng ký để xác định số du khách đang có mặt.
• Nhìn số người chết và mất tích như một vấn đề phơi nhiễm: Con số hàng trăm người thiệt mạng và hơn 1.000 người mất tích không chỉ phản ánh sức mạnh của hiện tượng tự nhiên, mà còn cho thấy con người, cơ sở du lịch và hạ tầng đang tập trung trong những đáy thung lũng hẹp—nơi thời gian cảnh báo có thể chỉ tính bằng phút. 34