Lũ quét Nepal - Tây Tạng: Thảm họa dây chuyền giữa băng, đá và nước

Trận lũ quét dọc biên giới Nepal - Trung Quốc ngày 26/8/2026 không phải một đợt ngập lụt thông thường do mưa gây ra. Đánh giá ban đầu cho thấy một phần sông băng có thể đã vỡ, lao xuống thung lũng Himalaya và kết hợp với vụ sạt lở lớn của đá cùng băng. Khối vật chất này đẩy nước, bùn và đất đá xuống hệ thống sông, tạo ra dòng lũ quét cực mạnh ở các khu dân cư phía hạ lưu. 6

Thảm họa lan qua Nepal và khu vực Tây Tạng thuộc Trung Quốc, phá hủy cơ sở hạ tầng và khiến danh sách thương vong liên tục thay đổi khi lực lượng cứu hộ tiếp cận các khu vực bị cô lập. Báo cáo mới nhất đưa tổng số người chết lên hơn 570 và số người mất tích lên gần 2.000, song đây vẫn là số liệu phục vụ công tác ứng phó, chưa phải thống kê cuối cùng. 12

Điều gì đã xảy ra ở vùng biên giới Himalaya?

Vụ sụp đổ đã biến dòng sông thành một dòng chảy đầy bùn đá di chuyển với tốc độ rất lớn. Nước lũ và đất đá cuốn qua thung lũng, làm hư hỏng hoặc phá hủy nhà cửa, cầu, đường sá và các cơ sở thủy điện. Ở một số nơi, công trình bị giật bật khỏi móng; cả cộng đồng ven sông và các công trường bị chôn vùi hoặc cuốn trôi. 1314

Điện và mạng lưới viễn thông cũng bị cắt đứt. Vì vậy, chính quyền gặp khó khăn khi xác định ai còn sống, liên lạc với các khu dân cư biệt lập và đối chiếu danh sách người đi lại, khách hành hương hoặc lao động với hồ sơ mất tích chính thức.

Số người chết và mất tích thay đổi từng ngày

Các báo cáo đầu tiên trong ngày 26/8 ghi nhận khoảng 160 người chết và hàng trăm người mất tích. Đến ngày 28/8, tổng số người chết được báo cáo đã vượt 570, trong khi gần 2.000 người vẫn chưa được tìm thấy. 912

Tại Nepal, danh sách mất tích tăng lên khi nhà chức trách bổ sung những người làm việc tại các dự án thủy điện và công trường vốn khó xác minh trong những giờ đầu. Khoảng 900 công nhân thủy điện được cho là đã được đưa vào danh sách mất tích của Nepal, nhưng con số này vẫn có thể thay đổi khi cơ quan chức năng kiểm tra danh tính và đối chiếu hồ sơ. 12

Trong số người mất tích có du khách nước ngoài và những người hành hương đang di chuyển về phía núi Kailash. Những người đến từ hơn 30 quốc gia được cho là chưa thể liên lạc. Các con số liên quan đến công dân Mỹ cũng thay đổi theo từng đợt thống kê: một báo cáo ban đầu nêu 47 người, trong khi các báo cáo sau đó đưa con số lên hơn 60. Đây là những người chưa được xác định tung tích, không đồng nghĩa với việc họ đã tử vong.

Cứu hộ bị cản trở bởi bùn, sạt lở và thời tiết

Cảnh sát, quân đội Nepal và các đội trực thăng đã sơ tán hàng nghìn người sống sót. Nhà chức trách cho biết 3.253 người được giải cứu bằng trực thăng; hơn 150 người bị thương được đưa tới bệnh viện ở Kathmandu và các huyện lân cận. 7

Tuy nhiên, hoạt động tìm kiếm bị chậm lại bởi lớp bùn sâu, sườn núi không ổn định, mưa tiếp diễn, các vụ sạt lở mới, đường sá bị cuốn trôi và những thung lũng núi hẹp. Hệ thống liên lạc hư hỏng khiến một số khu dân cư không thể tiếp cận, trong khi thời tiết xấu hạn chế khả năng bay của trực thăng.

Ngoài việc tìm kiếm khẩn cấp, những người sống sót còn cần nơi trú ẩn, thực phẩm, chăm sóc y tế, nước sạch và tuyến giao thông được khôi phục. Đây là lý do cứu hộ không chỉ là cuộc chạy đua tìm người, mà còn là bài toán duy trì sự sống cho các cộng đồng bị cô lập.

Ở phía Tây Tạng, sạt lở bùn và thiệt hại tại hành lang biên giới cũng khiến việc tiếp cận khó khăn, đồng thời làm hạn chế thông tin về số người chết và người sống sót. Trung Quốc đã huy động lực lượng cứu hộ; Chủ tịch Tập Cận Bình yêu cầu tăng cường theo dõi các nguy cơ từ sông băng và sạt lở. 1015

Hồ chắn tạo ra nguy cơ lũ thứ hai

Vụ sạt lở đã chặn dòng sông và hình thành một hồ chắn ở thượng nguồn. Khi nước dâng và tràn qua, nhà chức trách lo ngại hồ có thể vỡ hoặc tiếp tục tràn mạnh, tạo thêm một đợt lũ đột ngột đe dọa người sống sót cũng như lực lượng cứu hộ. 15

Nguy cơ này từng khiến công tác cứu hộ phải tạm dừng. Hoạt động sau đó được nối lại khi nhà chức trách đánh giá rủi ro trước mắt đã nằm trong tầm kiểm soát, nhưng hồ vẫn được giám sát chặt chẽ. Chỉ cần mưa lớn hơn hoặc sườn núi tiếp tục sụp đổ, tình hình có thể thay đổi nhanh chóng. 15

Vì sao rất khó dự báo vụ sụp đổ?

Giải thích sơ bộ của các nhà khoa học là một phần băng sông băng đã tách ra và rơi xuống thung lũng, góp phần kích hoạt vụ sạt lở nhanh cùng trận lũ quét. Trình tự chính xác và tác nhân khởi phát vẫn đang được điều tra. 6

Những sự kiện như vậy khó dự báo vì băng và đá ở vùng núi cao có thể sụp đổ đột ngột, thường xảy ra tại địa hình xa xôi. Cảm biến có thể phát hiện chuyển động hoặc năng lượng địa chấn, nhưng việc nhận ra tín hiệu cảnh báo không đồng nghĩa với việc cộng đồng phía hạ lưu có đủ thời gian để nhận tin và sơ tán trước khi dòng bùn đá ập đến.

Hệ thống cảnh báo sớm vẫn có thể giảm thương vong nếu kết hợp được thiết bị quan trắc, liên lạc đáng tin cậy, tuyến sơ tán rõ ràng và cộng đồng sẵn sàng hành động. Tuy nhiên, các hệ thống này khó dự báo chính xác mọi vụ tuyết lở hoặc sạt lở băng - đá xảy ra bất ngờ.

Biến đổi khí hậu làm tăng rủi ro nền, nhưng chưa chứng minh nguyên nhân trực tiếp

Các nhà khoa học cho biết khí hậu ấm lên có thể làm băng và đá ở độ cao lớn kém ổn định hơn, đồng thời làm thay đổi hoặc mở rộng các hồ băng, từ đó tăng rủi ro xảy ra thảm họa ở Himalaya. 2

Điều đó không chứng minh biến đổi khí hậu là nguyên nhân duy nhất của vụ sụp đổ lần này. Cơ chế trực tiếp của sự kiện—băng sông băng sụp, đá dịch chuyển, dòng nước bị chặn rồi giải phóng đột ngột—vẫn cần được nghiên cứu riêng. Kết luận thận trọng nhất là tình trạng ấm lên có thể làm gia tăng những điều kiện khiến các hiểm họa này phát triển, trong khi việc dự báo chính xác vẫn rất khó.

Nepal không tiếp nhận đội tìm kiếm cứu nạn nước ngoài

Nepal cho biết nước này không cần hỗ trợ tìm kiếm và cứu nạn từ nước ngoài, dù một số quốc gia có công dân mất tích đã đề nghị giúp đỡ. Hàn Quốc nói đang đàm phán các phương án hỗ trợ và đồng thời phối hợp xử lý thông tin về công dân của mình.

Lập trường của Nepal phân biệt giữa hoạt động cứu hộ trước mắt và hỗ trợ dài hạn. Các chính phủ nước ngoài tập trung phối hợp lãnh sự, xác minh và tìm kiếm công dân; trong khi Nepal cho biết sẽ cần hỗ trợ tài chính, kỹ thuật và các nguồn lực khác cho công cuộc phục hồi, tái thiết sau giai đoạn khẩn cấp.

Kết luận: Đây là một thảm họa dây chuyền

Lũ quét ở Himalaya là một thảm họa dây chuyền: sự sụp đổ của băng và đá ở độ cao lớn tạo ra dòng nước đầy bùn đá; dòng chảy phá hủy cộng đồng và hạ tầng thiết yếu; còn vụ sạt lở đồng thời hình thành hồ chắn, làm dấy lên nguy cơ lũ tiếp theo.

Các đội cứu hộ đã đưa hàng nghìn người đến nơi an toàn, nhưng đường sá và liên lạc bị phá hủy khiến việc xác định thương vong cũng như nhu cầu của những người sống sót ở vùng biệt lập trở nên đặc biệt khó khăn.

Vì thế, số người chết và mất tích hiện nay nên được xem là số liệu tạm thời. Chỉ sau khi nhà chức trách hoàn tất việc nhận dạng, đăng ký và tìm kiếm thi thể, quy mô cuối cùng của thảm họa mới có thể được xác định.