Iceland không bỏ phiếu gia nhập EU—mà bỏ phiếu về việc có đàm phán lại hay không

Cuộc trưng cầu dân ý ngày 29/8 tại Iceland rất dễ bị hiểu nhầm. Người dân không bỏ phiếu quyết định Iceland có gia nhập Liên minh châu Âu (EU) hay không. Họ chỉ quyết định chính phủ có nên nối lại đàm phán về các điều kiện gia nhập tiềm năng hay không. 23

Sự khác biệt này khiến lá phiếu có ý nghĩa lớn nhưng chưa phải quyết định cuối cùng. Một kết quả “Có” sẽ mở lại tiến trình gia nhập kéo dài và còn nhiều bất định. “Không” sẽ giữ nguyên quan hệ hiện tại của Iceland với châu Âu, đồng thời có thể đẩy câu hỏi về việc gia nhập EU ra khỏi chương trình nghị sự trong nhiều năm.

Người Iceland thực sự đang bỏ phiếu về điều gì?

Câu hỏi trên lá phiếu là liệu Iceland có nên mở lại các cuộc đàm phán gia nhập EU hay không. Iceland nộp đơn xin gia nhập vào năm 2009, nhưng tiến trình bị đình chỉ năm 2013. Khi đó, 27 chương đàm phán đã được mở và 11 chương được tạm thời khép lại. 23

Vì vậy, “Có” chỉ là sự ủy nhiệm để chính phủ đàm phán, chứ không phải chỉ thị ký hiệp ước gia nhập. Chính phủ đã đề cập khả năng nối lại các cuộc đàm phán chính thức sớm nhất vào năm 2027, song tiến trình vẫn có thể kéo dài nhiều năm và kết quả chưa được định trước. 23

Nếu hai bên đạt được thỏa thuận, người Iceland sẽ tiếp tục bỏ phiếu lần nữa về việc có chấp nhận các điều khoản gia nhập hay không. Hiệp ước này cũng phải được toàn bộ 27 nước thành viên EU phê chuẩn nhất trí. 23

Thủ tướng Kristrún Frostadóttir coi cuộc trưng cầu là một cam kết chính trị đối với chính phủ của bà, dù về mặt pháp lý, đây vẫn là cuộc bỏ phiếu mang tính tư vấn. 23

Vì sao các cuộc thăm dò cho kết quả trái chiều?

Những ngày cuối vận động tranh cử cho thấy đây thực sự là cuộc đua sít sao, thay vì một xu hướng dư luận rõ ràng.

• Khảo sát của Maskina, thực hiện từ ngày 21 đến 25/8, ghi nhận 51,3% ủng hộ nối lại đàm phán và 48,7% phản đối. 4
• Một khảo sát Gallup trước đó cho thấy hai bên cân bằng ở mức 46%-46%, trong khi 8% cử tri chưa quyết định. 3
• Khảo sát Gallup thực hiện từ ngày 24 đến 27/8, theo bản tin công bố ngày 28/8, cho thấy 51,6% phản đối việc mở lại đàm phán. 12

Các kết quả này không nhất thiết mâu thuẫn. Chúng được thực hiện ở những thời điểm khác nhau, bởi các đơn vị thăm dò khác nhau và trong một bối cảnh cử tri bị chia rẽ sâu sát ngày bỏ phiếu. Chỉ một thay đổi nhỏ về tỷ lệ đi bầu, nhóm chưa quyết định hoặc phương pháp khảo sát cũng có thể làm đảo chiều kết quả.

Kết luận thận trọng nhất là cuộc trưng cầu vẫn quá sít sao để dự đoán—không phải một cuộc thăm dò riêng lẻ đã chứng minh dư luận thực sự đổi chiều.

Bắc Cực và an ninh làm thay đổi cuộc tranh luận ra sao?

Trên trường quốc tế, cuộc trưng cầu thường được nhìn như một lá phiếu về an ninh vì Iceland nằm ở vị trí chiến lược tại Bắc Đại Tây Dương và Bắc Cực. Iceland là thành viên NATO, không có quân đội thường trực và dựa vào các quan hệ an ninh xuyên Đại Tây Dương, trong đó có quan hệ quốc phòng với Mỹ.

Những tuyên bố của Donald Trump liên quan đến Greenland đã làm nhiều người Iceland thêm lo ngại. Hoạt động quân sự và xây dựng hạ tầng ngày càng gia tăng của Nga tại Bắc Cực cũng khiến tương lai chiến lược của khu vực trở nên đáng quan tâm hơn.

Những người ủng hộ nối lại đàm phán cho rằng liên kết thể chế chặt chẽ hơn với châu Âu có thể mang lại cho Iceland thêm đòn bẩy chính trị và kinh tế khi cạnh tranh tại Bắc Cực nóng lên. Họ xem phiếu “Có” là cách giảm rủi ro và tìm hiểu Iceland có thể giành được những bảo đảm nào—chứ không phải phương án thay thế NATO hay quan hệ quốc phòng với Mỹ. 3

Phe phản đối đưa ra cách tính an ninh ngược lại. Họ lập luận EU không thể thay thế NATO, trong khi các thỏa thuận quốc phòng hiện tại đã cung cấp nền tảng bảo đảm an ninh cứng thiết yếu cho Iceland. Theo cách nhìn này, hội nhập sâu hơn với châu Âu có thể làm giảm quyền tự quyết quốc gia mà không đem lại một cam kết quốc phòng tương đương. 3

Do đó, yếu tố an ninh lại củng cố lập luận của cả hai phía. Bất đồng không chỉ nằm ở việc Iceland có cảm thấy bị đe dọa hay không, mà ở câu hỏi: hội nhập châu Âu hay duy trì quyền tự chủ mới là cách ứng phó an toàn hơn?

Ngư nghiệp vẫn là rào cản lớn nhất trong nước

Vấn đề gây cảm xúc mạnh nhất trong câu chuyện gia nhập EU là ngành đánh bắt cá. Phe “Không” lo ngại tư cách thành viên EU có thể làm suy yếu quyền kiểm soát của Iceland đối với ngư trường và hệ thống hạn ngạch thông qua Chính sách Ngư nghiệp Chung của khối. Nghề cá gắn chặt với nền kinh tế, bản sắc quốc gia và lịch sử bảo vệ quyền kiểm soát vùng biển của Iceland. 35

Phe “Có” đáp lại rằng từ chối đàm phán ngay lúc này đồng nghĩa với việc bỏ qua cơ hội tìm hiểu Iceland có thể đạt được những thỏa thuận nào. Theo họ, đàm phán tạo ra đòn bẩy: Iceland có thể đặt ra yêu cầu, kiểm tra lập trường của EU và để người dân đánh giá một thỏa thuận cụ thể ở bước sau. 3

Vì thế, cuộc trưng cầu không đơn giản là lựa chọn giữa “châu Âu” và “cô lập”. Iceland hiện đã tham gia Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA), nhờ đó tiếp cận thị trường chung EU mà không phải là thành viên. Câu hỏi thực tế là mô hình hiện tại đã đủ hay chưa, hay Iceland nên tìm kiếm vai trò lớn hơn trong quá trình ra quyết định của châu Âu—đổi lại là phải đàm phán về những lĩnh vực nhạy cảm như ngư nghiệp. 12

Khoảng cách thế hệ và địa lý

Chiến dịch cũng phản ánh những quan niệm khác nhau về an ninh quốc gia và độc lập. Cử tri trẻ và sống ở đô thị nhìn chung cởi mở hơn với việc nối lại đàm phán, nhấn mạnh ổn định kinh tế, ảnh hưởng tại châu Âu và khả năng chống chọi với bất ổn địa chính trị. Trong khi đó, cử tri lớn tuổi, cư dân nông thôn và các cộng đồng gắn với ngành đánh bắt cá thường coi trọng quyền tự chủ, quyền kiểm soát tài nguyên thiên nhiên và ký ức về các tranh chấp với Brussels hơn. 34

Sự phân hóa này không tuyệt đối, nhưng giúp lý giải vì sao cuộc vận động không thể được tóm gọn bằng trục cánh tả-cánh hữu. Một bên xem chủ quyền là khả năng tự mình đưa ra quyết định. Bên kia cho rằng an ninh là có đủ sức mạnh tập thể để không bị các quốc gia và thị trường lớn hơn lấn át.

Nếu kết quả là “Có”

Một kết quả “Có” sẽ:

• khởi động lại đàm phán gia nhập EU của Iceland;
• khôi phục tiến trình bắt đầu sau đơn xin gia nhập năm 2009;
• đưa các vấn đề như ngư nghiệp, chủ quyền và điều kiện quan hệ của Iceland với EU trở lại bàn đàm phán; và
• để quyết định gia nhập cuối cùng cho một cuộc trưng cầu dân ý sau đó, đồng thời phụ thuộc vào sự phê chuẩn nhất trí của các nước thành viên EU. 23

Kết quả này không biến Iceland thành thành viên EU ngay lập tức, không giải quyết tranh chấp về nghề cá và cũng không bảo đảm đàm phán sẽ kết thúc bằng một thỏa thuận. Nó chỉ giúp người Iceland có thêm thông tin về những điều khoản thực tế mà đất nước có thể đạt được trước khi đưa ra lựa chọn cuối cùng.

Nếu kết quả là “Không”

“Không” sẽ giữ Iceland ở ngoài EU, đồng thời duy trì quyền tiếp cận thị trường chung dựa trên EEA như hiện nay. Kết quả này nhiều khả năng sẽ khiến tiến trình gia nhập bị gác lại trong tương lai gần và trung hạn, nhất là khi Thủ tướng Frostadóttir mô tả cuộc bỏ phiếu như một thời điểm có thể là “bây giờ hoặc không bao giờ” để mở lại tiến trình. 12

Một lá phiếu “Không” không đưa Iceland ra khỏi NATO, không thay đổi thỏa thuận quốc phòng với Mỹ và cũng không chấm dứt các quan hệ kinh tế với châu Âu. Nó chỉ bác bỏ bước tiếp theo hướng tới đàm phán gia nhập và duy trì nguyên trạng.

Quyết định nằm sau quyết định

Ngày 29/8, người Iceland không lựa chọn việc gia nhập EU ngay lập tức. Họ lựa chọn có nên dành nguồn lực và vốn chính trị để tìm hiểu tư cách thành viên sẽ trông như thế nào trong một môi trường Bắc Cực và xuyên Đại Tây Dương bất ổn hơn hay không.

Lập luận ủng hộ “Có” xoay quanh thông tin, đòn bẩy đàm phán và sự gắn kết gần hơn với châu Âu. Lập luận ủng hộ “Không” nhấn mạnh chủ quyền, quyền kiểm soát ngư trường và niềm tin vào cấu trúc an ninh Đại Tây Dương hiện có của Iceland.

Khi các cuộc thăm dò mới nhất chỉ ra những hướng khác nhau và khoảng cách giữa hai bên rất nhỏ, kết quả có thể không được quyết định bởi những lý thuyết địa chính trị lớn, mà bởi cử tri tin vào định nghĩa nào về an ninh hơn.