Mỹ gia tăng sức ép với Israel về Bờ Tây và lệnh ngừng bắn Gaza

Các diễn biến ngày 26/8 cho thấy sức ép công khai bất thường của Mỹ đối với Israel trên hai mặt trận có liên quan nhưng tách biệt: bạo lực của người định cư Israel tại Bờ Tây bị chiếm đóng và tương lai của lệnh ngừng bắn cùng lộ trình giải giáp ở Gaza.

Mối quan ngại chung của Washington là những hành động được mô tả như biện pháp an ninh có thể đồng thời làm bất ổn các kế hoạch ngoại giao do Mỹ hậu thuẫn.

Phái đoàn Mỹ chỉ trích Israel tại Tel Aviv

Một phái đoàn Mỹ được cho là đã khiển trách một quan chức cấp cao của Israel về điều mà phái đoàn mô tả là tình trạng bạo lực ngày càng nghiêm trọng của người định cư tại Bờ Tây. Theo bản tin về cuộc gặp, phía Mỹ cảnh báo Israel không nên coi sự ủng hộ của Washington là điều đương nhiên, đồng thời chỉ trích các hành vi bạo lực, cướp phá và tấn công người Palestine cũng như tài sản của họ. Chuyến thăm này cũng được liên hệ với một cuộc thảo luận an ninh do Washington đề nghị Israel tổ chức. 16

Tuy nhiên, nguồn hiện có là bản tin về cuộc gặp chứ không phải biên bản công khai hay tuyên bố chính thức. Vì vậy, cần thận trọng khi diễn giải chính xác từng câu chữ được cho là của phái đoàn. Dù vậy, các nguồn khác và sức ép công khai từ các nghị sĩ Mỹ đều cho thấy mối quan ngại của Washington đang gia tăng.

Cuộc họp an ninh của Netanyahu diễn ra trong bối cảnh nào?

Hai ngày trước đó, Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã chủ trì một cuộc đánh giá tình hình an ninh tại trụ sở Bộ Tư lệnh Trung tâm của Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF). Tham dự có Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz, Tổng tham mưu trưởng IDF Eyal Zamir cùng nhiều quan chức quân sự và tình báo cấp cao. 7

Cuộc họp diễn ra sau những cảnh báo từ chính giới lãnh đạo an ninh Israel. Theo các bản tin, Thiếu tướng Avi Bluth, người đứng đầu Bộ Tư lệnh Trung tâm, cho rằng “tội phạm dân tộc chủ nghĩa” — cách gọi được dùng trong các bản tin về những vụ tấn công của người định cư — có thể châm ngòi cho một đợt leo thang lớn hơn tại Bờ Tây. Ông cũng cảnh báo binh sĩ đang phải chuyển sự chú ý từ nhiệm vụ chống khủng bố sang xử lý các vụ việc này. 36

Tờ The Jerusalem Post đưa tin ông Zamir cũng cảnh báo nguy cơ xảy ra một “vụ nổ” tại vùng lãnh thổ này. 2 Ý nghĩa đáng chú ý là bạo lực của người định cư không còn chỉ được nhìn nhận như vấn đề thực thi pháp luật hay tranh cãi chính trị, mà đã trở thành một yếu tố trực tiếp trong tính toán an ninh của Israel.

Vụ Qusra khiến lời chỉ trích của Mỹ trở nên đặc biệt

Sức ép của Mỹ đã được thể hiện công khai từ trước, sau vụ bao vây các ngôi nhà của người Palestine tại Qusra, trong đó có nhà của một gia đình người Mỹ gốc Palestine. Đại sứ Mỹ tại Israel Mike Huckabee gọi vụ việc là “một hành động khủng bố kinh hoàng” và cho biết Đại sứ quán Mỹ đã thúc giục lực lượng Israel can thiệp.

Những phát biểu này gây chú ý bởi Huckabee vốn là một nhân vật nổi bật ủng hộ Israel và phong trào định cư. Reuters sau đó đưa tin ông cảnh báo người định cư không được chiếm đoạt tài sản thuộc về người Mỹ gốc Palestine, đồng thời nói những người liên quan có thể phải đối mặt với các lệnh trừng phạt của Mỹ.

Vụ Qusra đã biến tranh cãi ngoại giao rộng lớn hơn thành một câu hỏi cụ thể: Israel có sẵn sàng và có khả năng ngăn chặn các cuộc tấn công nhằm vào người Palestine, bảo vệ công dân Mỹ và buộc những người gây bạo lực chịu trách nhiệm hay không?

45 thượng nghị sĩ Dân chủ gây thêm sức ép

Ngày 26/8, 45 trong số 47 thành viên Đảng Dân chủ tại Thượng viện Mỹ đã kêu gọi ông Netanyahu xử lý điều họ gọi là làn sóng bạo lực của người định cư ở Bờ Tây. Trong thư, các nghị sĩ yêu cầu cảnh sát và quân đội Israel được chỉ đạo rõ ràng để ngăn chặn và can thiệp vào các cuộc đối đầu bạo lực, bất kể bên nào chịu trách nhiệm.

Họ cũng đề nghị điều tra cái chết của 9 công dân Mỹ tại Bờ Tây kể từ tháng 1/2022. 1

Động thái này không đồng nghĩa với một lập trường thống nhất của toàn bộ chính phủ Mỹ, và không nên đánh đồng với phái đoàn được cho là đã tới Tel Aviv. Tuy nhiên, nó cho thấy bạo lực tại Bờ Tây đã trở thành vấn đề đáng kể ở Washington, bên cạnh các cuộc thảo luận an ninh trong nội bộ Israel.

Liên Hợp Quốc xác nhận điều gì?

Liên Hợp Quốc đã đưa tình trạng các cuộc tấn công ngày càng gia tăng của người định cư Israel nhằm vào người Palestine và tài sản của họ ra trước Hội đồng Bảo an. 13 Các nghị sĩ Mỹ và nhiều bản tin khác mô tả bạo lực đang tăng mạnh; một số nguồn còn gọi đây là mức cao kỷ lục hoặc “cao nhất mọi thời đại”.

Tuy nhiên, các tài liệu hiện có không cung cấp đầy đủ bộ dữ liệu gốc để xác lập một kết luận thống kê được mọi bên công nhận. Cách diễn giải thận trọng nhất là các báo cáo của Liên Hợp Quốc xác nhận mối quan ngại kéo dài về nguy cơ leo thang, còn tuyên bố về mức “cao nhất mọi thời đại” nên được quy cho nguồn đưa tin thay vì trình bày như một thực tế đã được xác lập độc lập.

Cảnh báo song song về Gaza

Cũng trong ngày 26/8, Nickolay Mladenov, đại diện cấp cao phụ trách Gaza của Hội đồng Hòa bình do Tổng thống Donald Trump dẫn dắt, cảnh báo Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc rằng nếu tiến trình ngừng bắn Israel–Hamas thất bại, tình hình có thể chạm tới “điểm không thể quay lại”.

Ông nói việc giao tranh toàn diện tái diễn sẽ khiến không còn lộ trình để khôi phục, không còn chính quyền chuyển tiếp để triển khai và gần như không còn gì để tái thiết. 19

Mladenov cũng chỉ trích các cuộc không kích tiếp diễn của Israel. Lập luận của ông là những cuộc tấn công không nhằm đáp trả một mối đe dọa tức thời, hoặc diễn ra bên ngoài cơ chế giảm xung đột của thỏa thuận, có thể làm tổn hại tiến trình và khiến việc giải giáp Hamas trở nên khó khăn hơn.

Mục tiêu cuối cùng được Hội đồng Hòa bình nêu ra vẫn là giải giáp hoàn toàn vũ khí tại Gaza và chuyển từ sự cai trị bằng vũ lực của các nhóm vũ trang sang quản trị dân sự. 17 Vì thế, việc Mladenov chỉ trích Israel không phải là sự ủng hộ Hamas. Đó là lập luận rằng các hoạt động quân sự có thể đem lại lợi ích an ninh trước mắt nhưng đồng thời tạo ra tổn thất chiến lược lớn hơn cho lệnh ngừng bắn và tiến trình giải giáp.

Tranh cãi cốt lõi: gây sức ép quân sự trước hay giữ lệnh ngừng bắn trước?

Theo các bản tin, Israel cho rằng IDF sẽ tiếp tục theo đuổi mục tiêu phi quân sự hóa Gaza bằng mọi biện pháp cần thiết. Ông Netanyahu cũng bác bỏ khả năng Israel rút quân trước khi Hamas bị giải giáp hoàn toàn, trong bối cảnh Hội đồng Hòa bình đưa ra đề xuất về Gaza.

Điều này tạo ra xung đột thực tế về trình tự:

• Lập trường nhấn mạnh của Israel: tiếp tục gây sức ép quân sự cho tới khi vũ khí và năng lực quân sự của Hamas bị loại bỏ.
• Lập trường của Hội đồng Hòa bình: các cuộc không kích kéo dài có thể phá hỏng lệnh ngừng bắn, ngăn chính quyền chuyển tiếp triển khai và làm mất những điều kiện chính trị cần thiết để tiến hành giải giáp có thể kiểm chứng.

Hội đồng Hòa bình cũng chỉ trích Hamas vì khoảng cách giữa các cam kết và tình hình thực tế trên mặt đất. Theo các bản tin về lộ trình, Hamas đã chính thức đồng ý với một tiến trình hướng tới giải giáp và chuyển giao quyền quản trị, nhưng các nhà phân tích cảnh báo việc thực thi vẫn chưa chắc chắn.

Vì sao cơ chế thực thi là mắt xích quyết định?

Câu hỏi then chốt không chỉ là Hamas có đưa ra cam kết chính thức hay không. Vấn đề còn là thỏa thuận có những quy trình khả thi để xác minh việc vô hiệu hóa vũ khí, giải quyết tranh chấp, xử lý cáo buộc vi phạm và khởi động lại tiến trình sau một vụ phá vỡ thỏa thuận hay không.

Các cơ chế này đặc biệt quan trọng vì cả hai bên đều có thể mô tả việc tiếp tục sử dụng vũ lực là hành động phòng vệ, đồng thời cáo buộc bên kia vi phạm. Nếu không có một phương thức đáng tin cậy để xác nhận tuân thủ và quản lý vi phạm, mỗi sự cố sẽ có nguy cơ trở thành lý do để từ bỏ lộ trình, thay vì được xử lý như một vấn đề mà lộ trình có thể hấp thụ.

Viện Washington mô tả việc Hamas chấp nhận lộ trình là một đột phá chính trị, nhưng đồng thời nhấn mạnh những bất định đáng kể trong quá trình triển khai.

Thông điệp rộng hơn của Washington

Các diễn biến ngày 26/8 cho thấy Washington ngày càng xem các cuộc tấn công của người định cư ở Bờ Tây và những đợt không kích tại Gaza là những vấn đề có tác động vượt ra ngoài chính sách an ninh tức thời của Israel.

Tại Bờ Tây, các chỉ huy Israel cảnh báo bạo lực của người định cư có thể thúc đẩy một đợt leo thang rộng hơn của người Palestine. Tại Gaza, Hội đồng Hòa bình cảnh báo các hoạt động quân sự kéo dài có thể phá hủy khuôn khổ được xây dựng nhằm đạt mục tiêu giải giáp Hamas.

Thông điệp chung mang tính chiến lược hơn là khẩu hiệu: sự ủng hộ của Mỹ không loại bỏ những cái giá phải trả cho các hành động làm bất ổn những vùng lãnh thổ này, đe dọa công dân Mỹ hoặc làm suy yếu các thỏa thuận ngoại giao.

Dù vậy, các bản tin chưa cho thấy một giải pháp đã được thống nhất. Israel vẫn ưu tiên các biện pháp nhằm vào Hamas, trong khi quan chức và nghị sĩ Mỹ thúc giục kiềm chế, tăng trách nhiệm giải trình và bảo toàn tiến trình ngoại giao.