Báo động từ FAO: Hơn một nửa các khu vực được đánh giá đang quản lý đất kém

Một nửa khu vực được đánh giá đang quản lý đất chưa bền vững

Đánh giá toàn cầu lần thứ hai về tình trạng tài nguyên đất do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) thực hiện đưa ra một kết luận đáng lo ngại: phần lớn tài nguyên đất trên thế giới chỉ ở trạng thái trung bình, kém hoặc rất kém. Các tỷ lệ được nêu là kết quả tổng hợp từ những đánh giá ở cấp khu vực và tiểu vùng, chứ không thể hiểu là tỷ lệ chính xác trên toàn bộ diện tích đất toàn cầu. 47

Trong số các khu vực và tiểu vùng được đánh giá, 52,5% có phương thức quản lý đất kém hoặc rất kém. Ngược lại, chỉ 14% được xếp loại tốt hoặc rất tốt. So với báo cáo năm 2015, 58% nơi được đánh giá cho biết tình trạng đất đã xấu đi, trong khi chỉ 10% ghi nhận sự cải thiện. 457

Bức tranh này xuất hiện trong bối cảnh nhu cầu đối với đất ngày càng tăng. Trong khoảng một thập niên, dân số thế giới tăng thêm khoảng 800 triệu người, còn diện tích thu hoạch các cây trồng chủ lực mở rộng khoảng 80 triệu ha. 37

Vì sao suy thoái đất là vấn đề toàn cầu?

Đất không chỉ là nơi cây trồng bám rễ. Đây là một hệ sinh thái sống, giúp lưu trữ nước và carbon, duy trì chu trình dinh dưỡng, hỗ trợ đa dạng sinh học và tạo nền tảng cho sản xuất lương thực.

Theo FAO, đất liên quan đến khoảng 95% sản lượng lương thực của con người, là nơi chứa khoảng 59% đa dạng sinh học trên cạn, đồng thời là kho lưu trữ carbon lớn thứ hai của hành tinh sau đại dương. Vì vậy, khi đất bị xói mòn, mất chất hữu cơ hoặc ô nhiễm, tác động không chỉ dừng ở việc giảm năng suất mùa vụ. Hệ sinh thái cũng suy yếu, còn một trong những “lá chắn” tự nhiên chống biến đổi khí hậu bị thu hẹp. 7

Xói mòn là mối đe dọa phổ biến nhất

Trong các vấn đề được đánh giá, xói mòn là mối đe dọa có phạm vi rộng nhất: 81% các đánh giá cho rằng xói mòn đang được quản lý kém. 57

Những áp lực khác gồm:

• Suy giảm carbon hữu cơ trong đất;
• Sử dụng và quản lý chất dinh dưỡng mất cân đối;
• Suy giảm đa dạng sinh học của đất;
• Tình trạng mặn hóa;
• Ô nhiễm;
• Đất bị bê tông hóa hoặc chuyển đổi do đô thị mở rộng. 57

Các vấn đề này thường liên kết với nhau. Chẳng hạn, đất mất lớp phủ thực vật dễ bị nước mưa cuốn trôi; khi lượng chất hữu cơ giảm, đất giữ nước kém hơn và dễ bị tổn thương trước hạn hán hoặc mưa lớn.

FAO kêu gọi chuyển từ “khai thác đất” sang “gìn giữ đất”

Thông điệp trung tâm của báo cáo là cần thay thế tư duy khai thác đất bằng cách tiếp cận gìn giữ và quản lý đất bền vững. Đất cần được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên hữu hạn và có sự sống, không phải một đầu vào có thể sử dụng rồi bỏ đi. 4

Các giải pháp kỹ thuật không phải điều chưa từng được biết đến. Nông nghiệp bảo tồn, theo định nghĩa của FAO, dựa trên ba nguyên tắc chính: hạn chế tối đa xáo trộn đất, duy trì lớp phủ đất liên tục và đa dạng hóa cây trồng. Điều này có thể bao gồm canh tác giảm hoặc không làm đất, gieo hạt trực tiếp, để lại phụ phẩm trên đồng ruộng và trồng cây che phủ như cây họ đậu hoặc ngũ cốc. 35

Bên cạnh đó, các biện pháp như luân canh và đa dạng hóa cây trồng, nông lâm kết hợp, bổ sung chất hữu cơ, phục hồi carbon trong đất và sử dụng phân bón đúng mục tiêu có thể giúp giảm xói mòn, khôi phục độ phì nhiêu và tăng khả năng chống chịu. 351115

Rào cản lớn nhất nằm ở khâu triển khai

Theo đánh giá của FAO, vấn đề không chủ yếu nằm ở việc thiếu kiến thức khoa học. Trở ngại lớn hơn là thiếu các điều kiện giúp nông dân áp dụng giải pháp trong thực tế.

Những hạn chế thường gặp gồm:

• Thiếu vốn đầu tư ban đầu;
• Không đủ máy móc, vật tư và đầu vào phù hợp;
• Quyền sử dụng đất không ổn định hoặc thiếu cơ chế khuyến khích;
• Dịch vụ khuyến nông và hướng dẫn kỹ thuật còn hạn chế;
• Thiếu dữ liệu đất tại địa phương và hệ thống theo dõi nhất quán. 34

Nông nghiệp bền vững vì thế không chỉ là câu chuyện lựa chọn kỹ thuật trên đồng ruộng. Các chính sách, tín dụng, thị trường, dịch vụ tư vấn và dữ liệu địa phương đều quyết định việc một phương pháp có thể được áp dụng lâu dài hay không. 15

Suy thoái đất và biến đổi khí hậu tạo thành vòng xoáy bất lợi

Đánh giá được công bố trong bối cảnh các cuộc thảo luận của Liên Hợp Quốc về chống sa mạc hóa, qua đó nhấn mạnh cái giá của việc trì hoãn phục hồi đất. Biến đổi khí hậu và suy thoái đất có thể khuếch đại lẫn nhau: nắng nóng, hạn hán, mưa cực đoan và cháy rừng làm gia tăng xói mòn cũng như thất thoát carbon; trong khi đất suy thoái lại giữ được ít nước hơn, lưu trữ ít carbon hơn và khiến cộng đồng nông nghiệp dễ tổn thương hơn trước các cú sốc khí hậu. 47

Các bằng chứng được cung cấp chưa đủ để xác nhận độc lập cách mô tả cụ thể rằng đàm phán về hạn hán tại COP16 đã “thất bại”. Tuy nhiên, kết luận của báo cáo củng cố rõ ràng lập luận rằng đất cần được đưa vào cùng một khung chính sách với chống hạn hán, khí hậu, lương thực và đa dạng sinh học. 47

Cơ hội vẫn còn, nhưng không thể chậm trễ

Báo cáo không cho rằng mọi xu hướng đều không thể đảo ngược. Một số khu vực vẫn cho thấy khả năng cải thiện khi áp dụng quản lý đất bền vững. Nhưng khoảng cách giữa những gì khoa học đã biết và những gì đang diễn ra trên thực địa vẫn rất lớn.

Thông điệp của FAO vì vậy khá trực diện: thế giới đã có nhiều công cụ để phục hồi đất, song cần đầu tư, chính sách và hỗ trợ thực tế để các công cụ đó đến được với người sử dụng đất trước khi những tổn thất trở nên khó đảo ngược.