Iran và Oman hôm thứ Ba chưa tuyên bố eo biển Hormuz đã mở cửa trở lại. Thay vào đó, hai nước thảo luận một khung tạm thời theo từng giai đoạn nhằm khôi phục hoạt động hàng hải an toàn, gồm một hành lang hàng hải chung do hai bên phối hợp quản lý, dự án rà phá thủy lôi và các cuộc đàm phán kỹ thuật cho một cơ chế lâu dài. Oman cho biết nước này hy vọng hành lang tạm thời cùng những biện pháp an toàn thực tế sẽ sớm được công bố.
9
Đề xuất phân luồng tàu như thế nào?
Theo các thông tin về dự thảo, tàu đi vào Vịnh Ba Tư sẽ sử dụng tuyến phía Iran, còn tàu đi ra Biển Oman sẽ đi theo tuyến phía Oman. Cách phân chia này đồng nghĩa Iran sẽ giám sát tuyến tàu vào, trong khi Oman phụ trách tuyến chiều ngược lại.
Một số nguồn tin cho biết phương án tạm thời có thể kéo dài ít nhất 60 ngày và không thu phí quá cảnh trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, đây là những chi tiết được đưa tin về kế hoạch đang được thảo luận, không phải toàn bộ nội dung đã được nêu trong thông cáo chung công khai của Iran và Oman.
7
11
12
Trong khoảng 30–60 ngày, hai bên dự kiến đàm phán về một hành lang lâu dài và bền vững hơn, cùng hệ thống quản lý giao thông, chia sẻ thông tin và cung cấp dịch vụ an ninh, hoa tiêu, hàng hải.
7
10
Những gì đã được hai nước chính thức thống nhất?
Thông cáo chung của Oman và Iran cho biết hai ngoại trưởng đã thảo luận một khung từng bước có tính thực tiễn và khả thi, chứ chưa công bố một thỏa thuận cuối cùng về việc mở lại eo biển. Khung này bao gồm:
- thiết lập một hành lang hàng hải chung tạm thời qua eo biển Hormuz;
- triển khai một dự án chung để rà phá thủy lôi trong khu vực;
- tiếp tục đàm phán kỹ thuật về cơ chế quản lý lâu dài eo biển;
- tham vấn các quốc gia ven Vịnh khác, đồng thời nhấn mạnh chủ quyền của các quốc gia ven biển và việc tuân thủ luật pháp quốc tế.
9
Theo tuyên bố của Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi, tuyến này chỉ dành cho tàu thương mại và không cho phép tàu quân sự đi qua. Ông cũng nói tuyến vào Vịnh Ba Tư sẽ qua vùng biển Iran, còn tuyến ra sẽ qua lãnh hải Oman, dù tàu vẫn có thể đi qua vùng biển Iran ở một số đoạn.
3
10
Vì sao Hormuz vẫn chưa thực sự mở cửa?
Tehran tiếp tục khẳng định eo biển vẫn đóng và việc mở lại phụ thuộc vào việc Washington đáp ứng các điều kiện của Iran. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran cũng tuyên bố kênh đàm phán Iran–Oman, tự thân, không quyết định thời điểm mở cửa eo biển.
3
5
Điều đó khiến sự chấp thuận của Mỹ vẫn là điểm chưa rõ ràng. Washington trước đây từng phản đối việc Iran nắm quyền kiểm soát hoạt động vận tải quốc tế qua tuyến đường thủy chiến lược này.
7
17
Nói cách khác, Muscat và Tehran đang cố xây dựng một cơ chế hàng hải có thể vận hành trên thực địa, nhưng Iran vẫn xem việc mở cửa thật sự là một phần của thỏa thuận chính trị và an ninh rộng hơn với Mỹ.
Thủy lôi và các nguy cơ an ninh
Cuộc chiến kéo dài nhiều tháng đã khiến Hormuz trở thành tuyến hàng hải rủi ro, với nguy cơ thủy lôi và các vụ tấn công được báo cáo nhằm vào tàu thương mại. Vì vậy, rà phá thủy lôi là một phần then chốt của kế hoạch, không chỉ là biện pháp kỹ thuật phụ trợ.
2
4
9
Hoạt động vận tải và xuất khẩu dầu từ Vịnh vẫn bị gián đoạn nghiêm trọng. Trước chiến tranh, eo biển Hormuz thường là tuyến vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng được giao dịch trên toàn cầu.
2
18
Pakistan đóng vai trò gì?
Song song với đàm phán Iran–Oman, Tehran được cho là đã sử dụng Tham mưu trưởng Lục quân Pakistan Asim Munir để chuyển các điều kiện về Hormuz tới Washington. Theo các nguồn tin Iran, Pakistan không mang thông điệp đe dọa từ Mỹ mà tìm cách mở lại không gian đối thoại.
Điều kiện được cho là quan trọng của Iran là Mỹ quay lại bản ghi nhớ Islamabad đã hết hiệu lực hồi tháng 6 và thực hiện Điều 5 của văn kiện này. Điều khoản đó quy định việc lập tức khôi phục hoạt động của tàu thương mại, cho phép quá cảnh không thu phí trong 60 ngày và yêu cầu Iran nỗ lực hết sức để bảo đảm tàu đi qua an toàn.
4
1
Tehran diễn giải Điều 5 là gắn với các nghĩa vụ có đi có lại của Mỹ. Trong khi đó, Washington và một số nước vùng Vịnh phản đối cách hiểu rằng điều khoản này trao cho Iran quyền quản lý toàn bộ hoạt động hàng hải trong eo biển; họ cho rằng Iran chỉ có nghĩa vụ tạo điều kiện cho tàu đi qua an toàn.
Vì thế, thỏa thuận Iran–Oman mới dừng ở một khung đề xuất. Hành lang tạm thời, hoạt động rà phá thủy lôi và lộ trình đàm phán 30–60 ngày có thể tạo nền tảng cho việc khôi phục giao thông, nhưng chưa đủ để xác nhận rằng tuyến vận tải huyết mạch của thị trường năng lượng toàn cầu đã mở lại.