IMF: Kinh tế toàn cầu chống chịu tốt hơn dự kiến, nhưng chưa thể chủ quan trước cú sốc năng lượng

Đánh giá của Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva mang sắc thái thận trọng nhưng không bi quan. Kinh tế toàn cầu đã vượt qua cú sốc năng lượng do chiến tranh Iran và gián đoạn quanh eo biển Hormuz tốt hơn dự kiến ban đầu. Tuy vậy, giá dầu cao hơn, lạm phát dai dẳng, chi phí vay tăng và tình hình tài khóa xấu đi vẫn có thể kéo giảm tăng trưởng. 17

Trong kịch bản cơ sở được điều chỉnh, IMF dự báo kinh tế toàn cầu tăng trưởng 3,0% trong năm 2026. Đây vẫn là mức tăng trưởng dương, nhưng các rủi ro quanh dự báo đang nghiêng về phía tiêu cực. 47

Vì sao cú sốc năng lượng chưa nghiêm trọng như lo ngại?

Một số yếu tố đã giúp thị trường năng lượng hấp thụ một phần gián đoạn nguồn cung:

• Các nước đã sử dụng một phần kho dự trữ dầu và khí đốt.
• Những nhà sản xuất ngoài vùng Vịnh tăng nguồn cung.
• Công suất năng lượng tái tạo tiếp tục mở rộng.
• Nhu cầu năng lượng giảm nhiều hơn dự kiến.
• Một số nền kinh tế chuyển một phần trở lại sử dụng than. 4

Bà Georgieva mô tả triển vọng hiện nay như một “cuộc giằng co”: cú sốc tiêu cực đối với nguồn cung năng lượng từ vùng Vịnh đang gây sức ép lên kinh tế, trong khi đầu tư liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra lực đẩy tăng trưởng theo hướng ngược lại. Tác động cũng không giống nhau giữa các quốc gia. Mức độ phụ thuộc vào năng lượng vùng Vịnh, nền tảng kinh tế vĩ mô và vị trí trong chuỗi cung ứng AI đều quyết định mỗi nước chịu ảnh hưởng ra sao. 17

Khả năng chống chịu vẫn rất mong manh

Các “tấm đệm” đang hỗ trợ thị trường năng lượng không phải là vô hạn. Khi lượng dầu khí dự trữ tiếp tục giảm, một gián đoạn mới có thể khiến giá tăng mạnh hơn, đặc biệt nếu nhu cầu năng lượng đi lên vào mùa đông. Giá dầu tăng trở lại sẽ gây sức ép lên lạm phát và có thể khiến các ngân hàng trung ương trì hoãn việc nới lỏng chính sách lãi suất đang ở mức hạn chế tăng trưởng. 56

Lãi suất cao hơn cũng làm tăng chi phí trả nợ của chính phủ, doanh nghiệp và hộ gia đình. Điều này có thể làm giảm chi tiêu, kìm hãm đầu tư và khiến hoạt động kinh tế chậm lại hơn nữa. 6

Mối lo không chỉ nằm ở thị trường năng lượng. Bà Georgieva cũng chỉ ra lợi suất trái phiếu chính phủ tăng và quá trình giảm lạm phát bị đình trệ là những dấu hiệu cho thấy điều kiện tài khóa tại một số quốc gia đang xấu đi, đồng thời mức độ dễ tổn thương đang gia tăng. Lợi suất cao khiến chính phủ tốn kém hơn khi tái cấp vốn cho các khoản nợ và thu hẹp dư địa hỗ trợ trong những cú sốc tiếp theo. 17

Tăng trưởng 3,0% không có nghĩa là rủi ro đã qua

Dự báo tăng trưởng toàn cầu 3,0% năm 2026 cho thấy một kịch bản cơ sở tương đối bền bỉ, chứ không phải sự bảo đảm rằng cú sốc đã kết thúc. Triển vọng vẫn phụ thuộc vào khả năng tránh được các gián đoạn năng lượng mới, kiểm soát lạm phát, xử lý nợ cao và hạn chế căng thẳng thương mại. 47

Trước đó, bà Georgieva từng cho biết chưa có dấu hiệu rõ ràng về một đợt suy giảm toàn cầu bắt nguồn từ xung đột ở Trung Đông, đồng thời cảnh báo rủi ro vẫn ở mức cao. Hai nhận định này không mâu thuẫn: hoạt động kinh tế hiện tại có thể vẫn trụ vững ngay cả khi những điều kiện bao quanh dự báo ngày càng xấu đi. 16

Đầu tư AI đang đỡ sức cầu, nhưng lợi ích không chia đều

Làn sóng đầu tư vào AI là một lý do khác giúp kinh tế toàn cầu mạnh hơn dự kiến. Ban đầu tập trung chủ yếu tại Mỹ, làn sóng này đang lan rộng ra quốc tế, hỗ trợ lợi nhuận doanh nghiệp và chi tiêu tiêu dùng, đồng thời thúc đẩy xây dựng trung tâm dữ liệu cũng như sản xuất phần cứng phục vụ AI. 313

Tuy nhiên, bà Georgieva nhấn mạnh rằng tác động kinh tế cuối cùng của AI vẫn chứa đựng “những điều chưa biết đáng kể”, trong đó có các rủi ro tiềm ẩn đối với ổn định tài chính. Thành quả từ AI có thể phân bổ không đồng đều; các nền kinh tế đang phát triển đối mặt nguy cơ tụt lại rõ rệt nhất nếu thiếu hạ tầng, vốn, nhân lực kỹ năng và khả năng tham gia chuỗi cung ứng AI.

Vì vậy, AI vừa là lực đẩy tăng trưởng trong ngắn hạn, vừa là bài toán chính sách dài hạn. Đầu tư có thể nâng sức cầu ngay lúc này, nhưng không thể tự mình xóa bỏ cú sốc năng lượng hay bảo đảm năng suất tăng rộng khắp.

Các nhà hoạch định chính sách nên làm gì?

Chính sách tài khóa

Chính phủ cần khôi phục độ tin cậy tài khóa và tạo lại dư địa ứng phó với các cú sốc trong tương lai. Điều đó đòi hỏi đưa nợ công về quỹ đạo bền vững, tránh các gói trợ cấp đại trà, thiếu mục tiêu và tập trung hỗ trợ những hộ gia đình chịu tác động mạnh nhất từ chi phí năng lượng tăng cao. Các khoản đầu tư có năng suất nên được bảo vệ khi có thể, nhưng lợi suất trái phiếu tăng khiến việc trì hoãn điều chỉnh tài khóa trở nên tốn kém hơn. 17

Ngân hàng trung ương

Ngân hàng trung ương phải cân bằng giữa hai rủi ro. Họ không nên mặc định rằng giá năng lượng tăng chỉ là cú sốc tạm thời, một lần, nếu nó bắt đầu tác động đến kỳ vọng lạm phát, tiền lương hoặc mặt bằng giá nói chung. Bà Georgieva kêu gọi các nhà hoạch định chính sách sẵn sàng thắt chặt hơn nếu các tác động vòng hai khiến lạm phát ăn sâu, nhưng cũng tránh thắt chặt không cần thiết nếu sức cầu suy yếu mạnh.

Chính sách năng lượng và AI

Phản ứng rộng hơn cũng cần mang tính cơ cấu, bên cạnh chính sách tiền tệ và tài khóa. Các chính phủ có thể giảm mức độ dễ tổn thương bằng cách củng cố khả năng chống chịu của hệ thống năng lượng và đa dạng hóa các tuyến cung ứng. Đồng thời, cần mở rộng khả năng tiếp cận hạ tầng, kỹ năng và nguồn tài chính để nhiều nền kinh tế hơn có thể tham gia vào tăng trưởng do AI dẫn dắt.

Thông điệp cốt lõi

Theo bà Georgieva, kinh tế thế giới đã vượt qua một phép thử quan trọng, nhưng điều đó chưa có nghĩa các rủi ro nền tảng đã biến mất. Việc xả kho dự trữ, nguồn cung thay thế, nhu cầu giảm và đầu tư AI đã làm dịu cú đánh ban đầu từ gián đoạn tại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, những yếu tố hỗ trợ này có thể suy yếu trong lúc giá dầu, lạm phát, chi phí trả nợ và lợi suất trái phiếu chính phủ cùng tăng.

Hiện tại, IMF vẫn nhìn thấy khả năng chống chịu. Mối lo lớn hơn là liệu khả năng đó có đứng vững trước một cú sốc năng lượng mới hay không — và liệu thành quả từ động lực tăng trưởng tiếp theo, AI, có đến được với những nền kinh tế hiện có ít nguồn lực nhất để bắt kịp hay không.