Nga tuyên bố đánh trúng 5 tàu Ukraine, rủi ro hàng hải ở Biển Đen tăng cao

Nga ngày 25/8 tuyên bố lực lượng nước này đã đánh trúng ba tàu hàng chở vật tư cho quân đội Ukraine và một tàu chở dầu tại cảng Pivdennyi, một tàu hàng khác ở cảng Odesa, cùng hạ tầng cảng tại Pivdennyi và Odesa và các cơ sở chứa nhiên liệu ở Chornomorsk. Reuters cho biết chưa thể xác minh độc lập những tuyên bố này.

Tuyên bố trên nằm trong chuỗi thông tin của Moscow mô tả các cuộc tấn công vào cảng và tàu buôn Ukraine là hoạt động nhằm phá tuyến hậu cần quân sự. Tuy nhiên, các khẳng định về loại hàng hóa, mục đích sử dụng của những con tàu và diễn biến cụ thể tại hiện trường vẫn chưa được xác nhận độc lập. 46

Nga nói gì về 5 con tàu?

Theo Bộ Quốc phòng Nga, bốn tàu bị nhắm tới tại Pivdennyi gồm ba tàu hàng và một tàu chở dầu. Tàu thứ năm là tàu hàng ở Odesa. Moscow cho rằng các tàu này được sử dụng để hỗ trợ quân đội Ukraine, đồng thời liên hệ vụ tấn công với những cơ sở dùng để tiếp nhận, lưu trữ hàng hóa quân sự.

Một số kênh truyền thông gắn với Nga cho biết các cuộc tấn công được thực hiện bằng máy bay không người lái Geran-4 “Seeker”. Một bản tin nói thiết bị này đã đánh trúng một tàu dạng chở dầu tại Pivdennyi và một tàu hàng khô tại Odesa, gây ra hỏa hoạn. Đây vẫn là thông tin từ phía Nga, chưa có bằng chứng được xác minh độc lập. Một bản tin khác của Nga mô tả các máy bay Geran đánh trúng năm tàu hàng khô bị cáo buộc tham gia vận chuyển hàng quân sự. 17

Điểm cần lưu ý là các nguồn hiện có xác nhận Nga đã đưa ra những tuyên bố trên, chứ chưa chứng minh được hàng hóa trên tàu là gì, các tàu có thực sự phục vụ mục đích quân sự hay nguyên nhân chính xác của từng vụ cháy.

Vì sao các cuộc tấn công đe dọa xuất khẩu ngũ cốc?

Các vụ việc diễn ra đúng lúc vụ thu hoạch mùa hè của Ukraine bước vào giai đoạn cần tăng tốc vận chuyển. Sau những cuộc tấn công quanh các cảng thuộc khu vực Odesa, các chủ tàu đã tạm dừng cho tàu ghé cảng. Bộ trưởng nông nghiệp Ukraine khi đó cho biết các tuyến thay thế qua sông Danube, đường sắt và đường bộ chỉ có thể vận chuyển khoảng một nửa sản lượng mà các cảng Biển Đen từng xử lý. Những tuyến này được dự báo phải đến ít nhất cuối tháng 8 mới đạt công suất cần thiết.

Hoạt động xuất khẩu hàng hải của Ukraine hiện không còn dựa trên Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen do Liên Hợp Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian. Nga rút khỏi thỏa thuận này vào năm 2023, sau đó Ukraine tự vận hành một “hành lang ngũ cốc” dọc bờ biển phía tây Biển Đen, gần vùng biển của Romania và Bulgaria. Lưu lượng vận chuyển lại giảm mạnh trong tháng 7 và đầu tháng 8 khi các cuộc tấn công gia tăng.

Tác động không chỉ giới hạn ở xuất khẩu Ukraine. Nga cũng là một nước xuất khẩu nông sản lớn. Việc cảng, bến xuất hàng và tàu thương mại trở thành mục tiêu đã gây thêm sức ép lên dòng chảy ngũ cốc và dầu trên toàn cầu, đồng thời khiến các hãng tàu, nhà bảo hiểm và doanh nghiệp kinh doanh hàng hóa phải đánh giá lại rủi ro tại một khu vực quan trọng đối với nguồn cung lương thực quốc tế.

Thủy thủ quốc tế bị cuốn vào vùng nguy hiểm

Thủy thủ trên các tàu buôn đang trực tiếp hứng chịu hệ quả của căng thẳng quân sự. Cơ quan quản lý cảng Ukraine cho biết trong tháng 7 đã xảy ra hàng chục vụ tấn công nhằm vào tàu dân sự và hạ tầng cảng. Theo BBC, tàu hàng Golden Leo do một doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ sở hữu, chở ngô Ukraine, bị trúng đạn ngoài khơi Odesa; chín thủy thủ người Ấn Độ và Syria cùng một hoa tiêu Ukraine thiệt mạng. 5

Các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ cũng kêu gọi Nga và Ukraine thực hiện biện pháp bảo vệ hoạt động hàng hải sau khi một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái gần Novorossiysk đánh trúng một tàu thuộc sở hữu Thổ Nhĩ Kỳ và khiến ba thành viên thủy thủ đoàn bị thương nặng. Ankara cho biết đang theo dõi sát tình trạng của các công dân nước mình.

Những sự cố này đã biến cuộc đối đầu quanh cảng và các mục tiêu quân sự trên biển thành rủi ro rộng hơn đối với hoạt động vận tải thương mại thông thường. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ sau đó kêu gọi một lệnh tạm ngừng các cuộc tấn công ở Biển Đen, cảnh báo tàu thương mại đang bị nhắm tới mà không có sự phân biệt rõ ràng.

Hành lang hàng hải hiện vận hành ra sao?

Trong các thông tin được cung cấp, chưa có bằng chứng cho thấy cơ chế xuất khẩu ngũ cốc ban đầu do Liên Hợp Quốc hậu thuẫn đã được khôi phục. Thay vào đó, tuyến đang được sử dụng là hành lang do Ukraine tự vận hành dọc bờ biển phía tây. Hoạt động của tuyến này phụ thuộc vào việc chủ tàu có chấp nhận mức rủi ro quân sự và thương mại đáng kể hay không.

Kyiv đã thông qua một bên trung gian gửi Moscow đề xuất ngừng tấn công các mục tiêu dân sự trên Biển Đen, nhằm bảo vệ tàu và khôi phục dòng chảy ngũ cốc. Theo thông tin được đưa vào thời điểm đó, Nga chưa chính thức phản hồi.

Thổ Nhĩ Kỳ tiếp tục thúc giục hai bên bảo vệ quyền tự do hàng hải. Các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ nói tàu vẫn đi qua các eo biển của nước này để vào Biển Đen, dù lo ngại an toàn gia tăng. Ankara đồng thời cảnh báo Nga và Ukraine sau các vụ tấn công liên quan đến tàu Thổ Nhĩ Kỳ.

Một số thông tin nói Thổ Nhĩ Kỳ có thể đề xuất hai hành lang an ninh riêng: một cho tàu đi đến Nga và một cho tàu đi đến Ukraine. Tuy nhiên, cần thận trọng với thông tin này: đề xuất xuất phát từ một cây bút bình luận trên báo, không phải biện pháp đã được chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ công bố.

Bài toán thực tế: bảo vệ tàu và cảng

Một hành lang hàng hải hoạt động được cần nhiều hơn một tuyến đường trên bản đồ. Tàu, thủy thủ, bến cảng và kho chứa phải được bảo vệ đáng tin cậy trước máy bay không người lái và tên lửa. Đồng thời, Nga và Ukraine cần thống nhất không tấn công các tàu dân sự đã được xác định rõ.

Nga cho biết đang tăng cường bảo vệ tàu chở hàng trong khu vực Biển Azov–Biển Đen và phát triển các tuyến vận chuyển thay thế sau các vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền. Ukraine cho rằng duy trì xuất khẩu đòi hỏi phải bảo vệ tàu dân sự và hạ tầng cảng, trong đó có năng lực phòng không mạnh hơn để đối phó mối đe dọa máy bay không người lái và tên lửa. Một phần thông tin về thiệt hại và hỏa hoạn được chính quyền Ukraine cùng các nguồn khác đưa ra, nhưng những tuyên bố cụ thể của quân đội Nga về năm con tàu vẫn chưa được xác minh. 23

Kết luận trước mắt vì thế chỉ có thể giới hạn nhưng rõ ràng: các cuộc tấn công đáp trả khiến hoạt động vận tải ở Biển Đen khó dự đoán hơn, làm thu hẹp xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine trong mùa thu hoạch và đẩy thủy thủ quốc tế vào nguy hiểm lớn hơn. Muốn mở lại tuyến vận tải một cách bền vững, hai bên sẽ cần các cam kết an ninh có thể kiểm chứng, chứ không chỉ là những tuyên bố đối nghịch về việc con tàu hay cơ sở cảng nào là mục tiêu quân sự hợp pháp.