Từ đổ vỡ đàm phán đến khẩu chiến Trump–Doug Ford: Vì sao tranh chấp Mỹ–Canada leo thang?

Tranh chấp Mỹ–Canada ban đầu là một cuộc mặc cả khó khăn về thuế quan. Nhưng sau khi các cuộc đàm phán sụp đổ, nó nhanh chóng biến thành cuộc đối đầu rộng hơn về chủ quyền Canada, chính sách công nghiệp và tính chính danh chính trị.

Cả Washington và Ottawa đều kết hợp sức ép kinh tế với những lời công kích cá nhân hiếm thấy trong quan hệ giữa hai đồng minh. Điều đó khiến việc tìm một lối thoát ngoại giao trở nên khó khăn hơn.

Vì sao đàm phán đổ vỡ?

Thủ tướng Canada Mark Carney nói Ottawa rời bàn đàm phán sau khi phía Mỹ đưa ra các yêu cầu vào phút chót, có thể hạn chế quyền tự quyết của Canada. Theo cách giải thích của Carney, những yêu cầu này liên quan đến khả năng Canada ký các thỏa thuận thương mại khác, chính sách đối với ngành ô tô và các biện pháp bảo vệ văn hóa cũng như tiếng Pháp tại Canada. 41114

Một số quan chức Canada mô tả đây là một “nước cờ quyền lực” nhằm buộc Ottawa nhượng bộ trong những lĩnh vực vốn thuộc quyền quyết định của Canada. 13

Phía Mỹ lại đưa ra cách kể khác: Washington cho rằng Canada đã đặt ra những yêu cầu vô lý và vẫn duy trì các rào cản gây bất lợi cho nhà sản xuất Mỹ. Các nguồn công khai cho thấy hai bên có hai cách diễn giải trái ngược về những điều khoản cuối cùng, nhưng chưa đủ cơ sở độc lập để kết luận cách mô tả nào hoàn toàn chính xác. 41114

Từ tranh chấp chính sách thành đấu khẩu cá nhân

Sau khi đàm phán thất bại, Tổng thống Donald Trump công khai nhắm vào Doug Ford, Thủ hiến tỉnh Ontario. Trump gọi Ford là “flunky”, có thể hiểu là “tay sai” hoặc người chỉ biết làm theo người khác, đồng thời so sánh ông này một cách bất lợi với người anh quá cố Rob Ford, cựu thị trưởng Toronto. 2619

Ford đáp trả bằng ngôn từ gay gắt. Ông nói sẽ không nhận lời khuyên từ một “nhà độc tài” hay “kẻ bắt nạt”, gọi Trump là “kẻ thất bại” và “vua phá sản”. Cụm từ cuối cùng ám chỉ những vụ phá sản liên quan đến các sòng bạc và khách sạn của Trump trong những năm 1990 và 2000. 121417

Việc một lãnh đạo cấp tỉnh của Canada trở thành nhân vật trung tâm trong màn đấu khẩu cho thấy tranh chấp đã vượt ra ngoài khuôn khổ đàm phán liên bang. Ontario là một trung tâm lớn của ngành ô tô Canada, vì vậy Ford vừa lên tiếng với tư cách lãnh đạo tỉnh, vừa phản ánh mối quan ngại trực tiếp của một nền kinh tế phụ thuộc sâu vào thương mại xuyên biên giới.

Mỹ dùng thuế quan để gia tăng sức ép

Theo các bảng tổng hợp của Quốc hội Mỹ, Washington áp mức thuế 50% với thép, nhôm và đồng từ Canada, trong khi ô tô chở khách và phụ tùng chịu mức 25% vào thời điểm hiện tại. 12

Sau khi đàm phán đổ vỡ, Trump đe dọa nâng thuế đối với ô tô, xe tải, phụ tùng ô tô và thép Canada lên 50% từ ngày 1/1/2027. Với những nhóm hàng đang chịu mức 25%, điều này tương đương tăng thêm 25 điểm phần trăm; không phải một mức thuế 25% bổ sung lên trên một mức 50% khác. 4

Đây là đòn đánh đặc biệt nhạy cảm với ngành ô tô Bắc Mỹ, nơi một chiếc xe có thể sử dụng linh kiện từ nhiều quốc gia và đi qua biên giới nhiều lần trước khi hoàn thiện.

Canada chuẩn bị trả đũa

Carney cam kết Canada sẽ áp thuế trả đũa theo nguyên tắc “đô la đổi đô la”, dự kiến bắt đầu từ ngày 8/9. Các mục tiêu được nhắc đến gồm thép, sữa, đồ điện tử và nhiều sản phẩm công nghiệp, nông nghiệp khác của Mỹ. 45915

Ontario cũng cân nhắc các biện pháp riêng. Ford từng đề cập khả năng áp phụ phí đối với điện xuất khẩu sang Mỹ và hạn chế xuất khẩu một số khoáng sản quan trọng. Những động thái này có thể làm tăng chi phí cho doanh nghiệp và người tiêu dùng ở cả hai nước, đồng thời tạo thêm lý do để Washington phản ứng mạnh hơn. 4513

Vì sao vấn đề chủ quyền trở thành tâm điểm?

Một chi tiết gây chú ý là Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance đã gọi Canada là một “bang” của Mỹ rồi thừa nhận đó là một “lỡ lời kiểu Freud”. Sự việc xảy ra chỉ vài giờ sau khi Trump tuyên bố Canada sẽ không còn được đối xử như một “bang” vì chưa làm đủ để tăng giao thương với Mỹ. 5

Vance cũng cáo buộc Canada áp thuế quá cao với bang Maine và đối xử thuận lợi hơn với hàng hóa Trung Quốc. Những tuyên bố này củng cố quan điểm của Ottawa rằng các yêu cầu của Washington không chỉ xoay quanh tiếp cận thị trường thông thường, mà còn chạm đến cách Canada xây dựng chính sách thương mại độc lập. 114

Phía Mỹ lập luận rộng hơn rằng chính sách thương mại của Canada có thể tạo điều kiện cho hàng hóa Trung Quốc chuyển tải hoặc né tránh các biện pháp kiểm soát thương mại. Đây là một phần trong lập luận của chính quyền Trump nhằm biện minh cho sức ép thuế quan. 114

Điều gì đang bị đe dọa?

Rủi ro trước mắt tập trung ở các chuỗi cung ứng có mức độ liên kết cao, đặc biệt là ô tô, kim loại, năng lượng, thực phẩm và sản xuất. Quan hệ thương mại Mỹ–Canada trị giá khoảng 380 tỷ USD mỗi năm, trong đó kim ngạch xuất khẩu ô tô của Canada sang Mỹ gần 50 tỷ USD. 4

Vì linh kiện và hàng hóa thường xuyên qua lại biên giới, thuế quan không chỉ ảnh hưởng đến nhà xuất khẩu Canada. Các nhà máy lắp ráp, nhà cung cấp phụ tùng, người lao động và người tiêu dùng Mỹ cũng có thể chịu tác động.

Nếu xung đột kéo dài, doanh nghiệp có thể chuyển hướng đầu tư, tái bố trí chuỗi cung ứng hoặc trì hoãn các dự án xuyên biên giới. Về lâu dài, tranh chấp có thể khiến cả hai nước xem xét lại nền tảng thương mại Bắc Mỹ, thay vì chỉ thương lượng một vài mức thuế.

Nói cách khác, màn đấu khẩu giữa Trump và Ford là phần dễ thấy nhất của cuộc khủng hoảng. Bên dưới đó là một cuộc tranh chấp sâu hơn: Canada muốn bảo vệ quyền tự quyết trong chính sách kinh tế, còn chính quyền Mỹ muốn dùng quy mô thị trường và thuế quan để buộc nước láng giềng điều chỉnh theo các ưu tiên của Washington.