Hơn 200 tàu Trung Quốc tập trung ở đá Vành Khăn: Sức ép mới lên Philippines?

Hơn 200 tàu cá Trung Quốc được cho là đã tập trung tại đá Vành Khăn (Mischief Reef), thực thể do Trung Quốc kiểm soát ở Biển Đông và nằm cách bãi Cỏ Mây (Second Thomas Shoal) khoảng 40 km. Ảnh vệ tinh được dẫn lại cho thấy nhiều nhóm từ 10–20 tàu buộc nối với nhau thành những cụm giống bè, làm dấy lên nghi vấn về hoạt động giám sát, cản trở hoặc triển khai lực lượng dân quân biển.

Tuy nhiên, những hình ảnh này chưa chứng minh Trung Quốc đã quyết định chiếm hoặc phong tỏa bãi Cỏ Mây. Đánh giá thận trọng nhất hiện nay là Bắc Kinh đang xây dựng một thế gây sức ép có thể mở rộng. Nguy cơ trước mắt có thể là một cuộc chạm trán nguy hiểm trong lúc Philippines tiếp tế cho tàu BRP Sierra Madre, hoặc một đối đầu trên không và trên biển, thay vì một cuộc tấn công bất ngờ đã được xác nhận.

Điều gì đã được ghi nhận tại đá Vành Khăn?

Theo thông tin dựa trên phân tích của DeepDive, số tàu Trung Quốc tại đá Vành Khăn tăng từ dưới 40 chiếc vào giữa tháng 5 lên 228 chiếc vào ngày 3/7. Một nguồn tin khác mô tả các cụm khoảng 10–20 tàu được buộc lại với nhau như một bè nổi.

Cách bố trí này đáng chú ý vì những tàu bị buộc nối không thể hoạt động như các tàu cá thông thường. Nó có thể cho thấy một hoạt động tập kết có tổ chức, nhưng chỉ riêng ảnh vệ tinh không thể xác định ai đang điều khiển các tàu, thủy thủ đoàn có thuộc lực lượng dân quân biển hay không, họ nhận mệnh lệnh gì hoặc trên tàu có vũ khí hay không.

Vì vậy, số lượng cụ thể và nhận định rằng toàn bộ nhóm tàu là dân quân biển Trung Quốc vẫn nên được xem là thông tin tạm thời. Các nguồn được cung cấp chưa cho thấy chính quyền Philippines hoặc một tổ chức phân tích ảnh vệ tinh độc lập lớn đã công khai xác minh mọi chi tiết của báo cáo này.

Vì sao vị trí này có ý nghĩa chiến lược?

Đá Vành Khăn là một trong những tiền đồn lớn của Trung Quốc ở Biển Đông. Các nghiên cứu dựa trên ảnh vệ tinh mô tả nơi đây là một căn cứ quân sự quy mô lớn, được sử dụng để hỗ trợ hoạt động trên khắp quần đảo Trường Sa. Báo cáo của DeepDive cũng cho rằng tàu dân quân biển thường xuyên neo tại các căn cứ đảo nhân tạo của Trung Quốc, trong đó có đá Vành Khăn.

Bãi Cỏ Mây là một thực thể khác. Philippines đã cố tình đưa tàu BRP Sierra Madre mắc cạn tại đây năm 1999 nhằm duy trì sự hiện diện. Theo các thông tin được cung cấp, tàu hải cảnh Trung Quốc cùng các tàu khác nhiều lần ngăn cản những chuyến tiếp tế của Philippines.

Khoảng cách gần giữa hai địa điểm tạo cho Trung Quốc lợi thế thực tế. Các tàu tập trung hoặc đóng tại đá Vành Khăn có thể theo dõi hoạt động quanh bãi Cỏ Mây, tạo chướng ngại vật trên biển hoặc nhanh chóng hỗ trợ lực lượng hải cảnh mà không cần lập tức điều một số lượng lớn tàu chiến.

Có phải đây là dân quân biển Trung Quốc?

Một phần trong số đó có thể là dân quân biển. Trung Quốc có tiền lệ sử dụng các đội tàu cá mang dáng vẻ dân sự để duy trì hiện diện tại những vùng biển tranh chấp. Phân tích của Sáng kiến Minh bạch Hàng hải châu Á (AMTI) cho biết các tàu dân quân biển Trung Quốc có thể nhận diện được đã hoạt động quanh nhiều rạn san hô ở Biển Đông, trong đó hoạt động tại đá Vành Khăn và đá Whitsun đặc biệt kéo dài.

Các báo cáo riêng của DeepDive cũng nhận định rằng tàu dân quân biển thường neo tại những căn cứ đảo nhân tạo lớn của Trung Quốc và có thể dùng các căn cứ này làm điểm tập kết để triển khai tới bãi Cỏ Mây và bãi Sabina.

Dù vậy, “tàu cá” không đồng nghĩa với “dân quân biển”. Để xác định đáng tin cậy, các nhà phân tích cần thêm bằng chứng về quyền sở hữu tàu, mối liên hệ của thủy thủ đoàn, thông tin liên lạc, hành vi theo thời gian và sự phối hợp với hải cảnh Trung Quốc hoặc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Đội hình giống bè là dấu hiệu bất thường và có thể quan trọng, nhưng chưa thể tự nó giải đáp những câu hỏi này.

Các cuộc tập trận bắn đạn thật liên quan thế nào?

Trung Quốc thông báo tổ chức tập trận bắn đạn thật trong 5 ngày tại khu vực phía bắc Biển Đông, từ ngày 24 đến 28/8, mỗi ngày từ 8 giờ đến 18 giờ. Thông báo hàng hải không nêu rõ lực lượng hay khí tài được sử dụng. 910

Khu vực tập trận ngoài khơi bán đảo Lôi Châu thuộc tỉnh Quảng Đông cách xa bãi Cỏ Mây. Khoảng cách này khiến việc coi cuộc tập trận là bằng chứng trực tiếp về một chiến dịch tại đá Vành Khăn trở nên thiếu cơ sở. Tuy nhiên, hoạt động này vẫn có thể đóng vai trò phô diễn mức độ sẵn sàng trong lúc các tàu Trung Quốc tiếp tục gây sức ép gần các vị trí của Philippines.

Bắc Kinh nói cuộc tập trận diễn ra sau căng thẳng gia tăng với Manila, trong đó có việc quân đội Trung Quốc ngày 21/8 thông báo đã theo dõi và cảnh báo ba máy bay Philippines gần bãi Scarborough. Trung Quốc gọi sự hiện diện của các máy bay này là bất hợp pháp, nhưng bãi Scarborough đang nằm trong tranh chấp; cách diễn giải của Bắc Kinh không thể tự giải quyết các tuyên bố chủ quyền đối nghịch. 39

Đánh giá thận trọng nhất là việc tập trung tàu tại đá Vành Khăn, cuộc tập trận bắn đạn thật và sự cố tại Scarborough phù hợp với một mô hình phát tín hiệu gây sức ép có phối hợp. Dẫu vậy, chưa có đủ bằng chứng công khai để kết luận cả ba diễn biến được lên kế hoạch như một chiến dịch thống nhất, hoặc cuộc tập trận ngoài khơi Quảng Đông trực tiếp xuất phát từ các chuyến bay của Philippines.

Bối cảnh khu vực rộng hơn

Diễn biến này xảy ra trong lúc Trung Quốc, Philippines, Indonesia, Đài Loan và Mỹ đồng thời gia tăng hoạt động quân sự và ngoại giao.

Trung Quốc và Indonesia từng thông báo một cuộc diễn tập hải quân ở phía đông Đài Loan trong tháng 8. Sau đó, Indonesia mô tả hoạt động này là một cuộc “diễn tập đi qua” ở quy mô hạn chế, thay vì một cuộc tập trận đầy đủ như cách thông báo ban đầu của Trung Quốc. Hai nước tiếp đó nhất trí tăng cường quan hệ quân sự, hợp tác về quốc phòng, công nghệ, vệ tinh và nhiều lĩnh vực khác, trong bối cảnh Jakarta tiếp tục cân bằng quan hệ với cả Bắc Kinh và Washington. 17

Ngày 22/8, một máy bay tuần thám biển P-8A Poseidon của Hải quân Mỹ cũng bay qua eo biển Đài Loan. Hạm đội 7 của Mỹ nói hoạt động này thể hiện cam kết đối với một khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở, trong khi lực lượng Trung Quốc theo dõi máy bay.

Những diễn biến trên không chứng minh mọi hoạt động trong khu vực đều nằm trong một kế hoạch duy nhất của Trung Quốc. Nhưng chúng cho thấy các động thái tại một điểm nóng có thể tương tác với những tín hiệu ở nơi khác, khiến các chuyến tuần tra, tập trận và nhiệm vụ tiếp tế thông thường dễ bị diễn giải là có liên quan hoặc mang tính leo thang.

Cần theo dõi điều gì tiếp theo?

Một số dấu hiệu sẽ khiến việc tập trung tàu tại đá Vành Khăn trở nên đáng lo ngại hơn:

• Số tàu tăng bền vững ngay tại khu vực bãi Cỏ Mây, đặc biệt trong thời gian Philippines thực hiện nhiệm vụ tiếp tế.
• Tàu cá có dấu hiệu phối hợp với tàu hải cảnh Trung Quốc và các đơn vị hải quân Trung Quốc.
• Các tàu tìm cách dựng hàng rào trên những tuyến tiếp cận hoặc ép tàu Philippines rời xa bãi Cỏ Mây.
• Xuất hiện công trình tạm thời, thiết bị liên lạc mới hoặc hoạt động hậu cần tại đá Vành Khăn.
• Mô hình triển khai thay đổi đồng thời với các cuộc tập trận trên không hoặc trên biển gần Philippines.

Hiện tại, bằng chứng mạnh nhất cho thấy một chiến dịch gây sức ép có thể được mở rộng theo nhiều cấp độ. Bắc Kinh có thể phân tán đội tàu, sử dụng chúng để quan sát hoặc cản trở, rồi tăng cường bằng lực lượng hải cảnh và quân đội chính quy.

Cảnh báo trung tâm không phải là một cuộc tấn công chắc chắn sẽ xảy ra. Đáng lo hơn là sự hiện diện lớn, mang dáng vẻ dân sự nhưng khó xác định mục đích có thể giúp Trung Quốc có thêm lựa chọn, đồng thời khiến Manila và các chính phủ khác khó nhận biết thời điểm sức ép thường nhật đã chuyển thành một chiến dịch có chủ đích.