Hormuz đóng cửa: Vì sao khủng hoảng dầu đang chuyển thành cú sốc diesel và cạn kiệt tồn kho?

Hormuz biến xung đột khu vực thành vấn đề nguồn cung toàn cầu

Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải trọng yếu đưa dầu và khí đốt từ Vịnh Ba Tư ra thị trường quốc tế. Sau khi các hoạt động quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran bắt đầu vào cuối tháng 2/2026, lực lượng Iran tuyên bố đóng eo biển từ ngày 4/3 và đe dọa hoặc tấn công các tàu tìm cách đi qua. Lưu lượng thương mại sau đó sụt giảm mạnh.

Vấn đề nằm ở chỗ các tuyến thay thế không thể nhanh chóng đảm nhận năng lực vận chuyển và lượng hàng vốn đi qua Hormuz. Ngay cả những lô hàng vẫn có thể di chuyển, các cuộc tấn công, phong tỏa hải quân và rủi ro an ninh khiến thị trường coi một phần lớn hơn của nguồn cung khu vực là không thể tiếp cận hoặc không đáng tin cậy.

Điều kiện của Iran khiến việc mở lại eo biển khó hơn

Đây không còn đơn thuần là một sự cố logistics. Việc đóng cửa Hormuz đã gắn chặt với các cuộc đàm phán về chiến tranh và sự hiện diện quân sự của Mỹ trong khu vực.

Iran yêu cầu Mỹ chấm dứt phong tỏa, dỡ bỏ các lệnh trừng phạt dầu mỏ, giải phóng tài sản bị đóng băng và chi trả bồi thường hoặc bồi thường chiến tranh trước khi mở lại tuyến đường thủy. Trong khi đó, giới chức Mỹ cho biết sức ép hải quân có thể được duy trì vô thời hạn; Tehran vẫn khẳng định eo biển sẽ đóng cho đến khi Washington thay đổi chính sách.

Bế tắc này tạo ra một vòng luẩn quẩn: thời gian kéo dài càng lâu, lượng tồn kho và dư địa logistics càng bị tiêu hao; thị trường càng xấu đi, chi phí kinh tế và chiến lược của một thỏa thuận thất bại càng lớn.

Tồn kho giảm mới là tín hiệu cảnh báo sâu xa

Citi ước tính tồn kho dầu quan sát được trên toàn cầu đã giảm khoảng 3 triệu thùng/ngày trong giai đoạn từ tháng 2 đến tháng 8/2026, tương đương mức rút ròng lũy kế khoảng 519 triệu thùng. 579

Những con số này cho thấy các kho dự trữ đang được sử dụng để bù đắp cho nguồn cung thiếu hụt hoặc giao hàng chậm trễ. Điều đó không có nghĩa thế giới sắp cạn sạch mọi thùng dầu trong kho. Tuy nhiên, nó cho thấy cuộc khủng hoảng sẽ nguy hiểm hơn theo thời gian: tồn kho chính là lớp đệm hấp thụ các cú gián đoạn tạm thời, và mỗi lần rút thêm lại làm giảm khả năng chống chịu trước cú sốc tiếp theo.

Theo các dự báo của Citi, nếu tốc độ rút tồn kho tiếp diễn, lượng dự trữ của các nước OECD có thể chỉ còn tương đương khoảng 70 ngày cung ứng vào cuối năm 2027. Mức này từng xuất hiện trong cuộc khủng hoảng dầu mỏ thứ hai vào thập niên 1970, dù đây vẫn là một dự báo có điều kiện và có thể thay đổi đáng kể nếu hoạt động vận tải được khôi phục hoặc cung cầu tự điều chỉnh. 79

Diesel là điểm chịu áp lực cấp tính nhất

Tín hiệu quan trọng nhất của thị trường hiện nằm ở các sản phẩm chưng cất trung gian như diesel và gasoil, chứ không chỉ ở giá dầu thô chuẩn.

Các nhà máy lọc dầu cần nguồn dầu thô ổn định, tuyến vận tải thông suốt và hạ tầng vận hành bình thường. Gián đoạn tại Hormuz đang ảnh hưởng đến cả ba yếu tố này.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo sản lượng dầu thô đưa vào các nhà máy lọc dầu sẽ giảm 4,5 triệu thùng/ngày trong quý II/2026, xuống còn 78,7 triệu thùng/ngày. IEA cho biết nguyên nhân gồm hạ tầng bị hư hại, hạn chế xuất khẩu và nguồn dầu đầu vào suy giảm. Biên lợi nhuận lọc dầu vẫn ở mức cao lịch sử, được hỗ trợ bởi mức chênh lệch giá kỷ lục của các sản phẩm chưng cất trung gian. Tồn kho trên đất liền của OECD giảm 146 triệu thùng, trong khi lượng tồn kho quan sát được tại các nước ngoài OECD giảm thêm 24 triệu thùng. 10

Reuters cũng đưa tin biên lợi nhuận lọc diesel tại châu Âu đã vượt 60 USD/thùng, còn hợp đồng chênh lệch 3-2-1 kỳ hạn gần của Mỹ — một chỉ báo đại diện cho lợi nhuận nhà máy lọc dầu — đạt kỷ lục 64,58 USD/thùng vào tháng 7. 2

Điểm khác biệt này có ý nghĩa lớn với người tiêu dùng và doanh nghiệp. Thiếu dầu thô có thể làm tăng chi phí xăng và nhiên liệu máy bay, nhưng thiếu diesel sẽ lan sang vận tải đường bộ, hàng hải, nông nghiệp, xây dựng, sản xuất công nghiệp và các hệ thống phát điện dự phòng. Vì vậy, cú sốc kinh tế có thể mở rộng ngay cả khi giá dầu thô trên bảng điện tử đã ổn định.

Trừng phạt làm nguồn cung phục hồi chậm và khó đoán hơn

Yêu cầu dỡ bỏ trừng phạt của Iran là một phần trực tiếp trong tranh chấp về việc mở lại Hormuz, không phải chi tiết kỹ thuật riêng biệt.

Nếu các biện pháp trừng phạt vẫn được duy trì, việc khôi phục dòng dầu liên quan đến Iran sẽ phụ thuộc vào một thỏa thuận chính trị rộng hơn, thay vì chỉ cần nối lại hoạt động hàng hải. Thị trường không chỉ phải tính đến việc tàu có thể đi qua Hormuz hay không, mà còn phải xem dầu Iran có thể được bán, tài trợ, bảo hiểm và giao nhận theo các điều khoản nào sau khi đạt thỏa thuận.

Các nguồn hiện có cho thấy mối liên hệ chính trị giữa trừng phạt và việc mở cửa trở lại, nhưng chưa xác lập chính xác bao nhiêu thùng dầu bị mất riêng do các lệnh trừng phạt.

UAE có thể bổ sung nguồn cung, nhưng chưa thể thay thế Hormuz ngay lập tức

Việc Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) rời OPEC từ ngày 1/5 giúp Abu Dhabi có thêm tự do mở rộng sản lượng bên ngoài khuôn khổ hạn ngạch của tổ chức này. Reuters đưa tin sản lượng dầu của UAE có thể vượt 5 triệu thùng/ngày vào năm 2027; IEA dự báo con số này vào khoảng 5,2 triệu thùng/ngày. 17

Công ty dầu khí quốc gia Abu Dhabi, ADNOC, cũng đang triển khai các giải pháp logistics thay thế, trong đó có hệ thống vận chuyển dầu thô bằng tàu trung chuyển qua eo biển và kế hoạch mở rộng đội tàu. 17

Đây là một van giảm áp tiềm năng trong trung hạn, nhưng không phải giải pháp tức thời. Sản lượng mới cần thời gian để tăng, và dầu thô bổ sung sẽ không giải quyết được nhiều nếu các tuyến xuất khẩu vẫn thiếu an toàn hoặc các nhà máy lọc dầu không có đúng loại nguyên liệu cần thiết. Việc UAE mở rộng sản lượng có thể cải thiện triển vọng sau khi vận tải trở lại bình thường, nhưng không thể tự mình bù đắp hoàn toàn một lệnh phong tỏa kéo dài.

Điều gì có thể giúp khủng hoảng kết thúc?

Một giải pháp bền vững cần khôi phục nhiều hơn quyền pháp lý cho tàu thuyền đi qua Hormuz. Thị trường còn cần:

• các tuyến hàng hải an toàn và ổn định cho tàu thương mại;
• dòng xuất khẩu đáng tin cậy từ khu vực Vịnh Ba Tư;
• hạ tầng được sửa chữa hoặc vận hành trở lại bình thường;
• công suất lọc dầu và nguồn nguyên liệu đầu vào tăng lên; và
• thời gian để tái xây dựng tồn kho.

Các kịch bản thuận lợi hơn của Citi giả định tiến triển ngoại giao cho phép dòng chảy hàng hóa nối lại từng bước. Phân tích trước đó của ngân hàng mô tả một kịch bản mở cửa trở lại, trong đó tồn kho dầu thô và sản phẩm tinh chế vẫn giảm mạnh trước khi nguồn cung phục hồi; giá Brent chỉ hạ nhiệt khi các dòng hàng hóa trở lại bình thường. 11

Vì vậy, một tuyên bố ngừng bắn hoặc thỏa thuận hạn chế về vận tải có thể làm giảm phần bù rủi ro trong giá dầu, nhưng chưa lập tức đưa thị trường nhiên liệu về trạng thái bình thường. Nguồn diesel và quá trình bổ sung tồn kho sẽ phục hồi chậm hơn những dấu hiệu tiến bộ chính trị đầu tiên.

Kết luận

Khủng hoảng dầu hiện nay có ba động lực liên kết với nhau: sự tắc nghẽn vật chất tại một điểm nghẽn vận tải chiến lược, tranh chấp chính trị ngăn cản việc mở cửa nhanh chóng và lượng tồn kho suy giảm khiến mỗi tuần gián đoạn tiếp theo trở nên nghiêm trọng hơn.

Giá dầu thô là chỉ báo dễ thấy nhất, nhưng diesel mới là tín hiệu cảnh báo sắc nét hơn. Thị trường không chỉ đang định giá lại dầu mỏ; nó đang tiêu hao lượng dự trữ và năng lực logistics vốn giúp các nền kinh tế vượt qua những gián đoạn tạm thời.

Nếu Hormuz mở lại và các hạn chế thương mại được nới lỏng, nguồn cung có thể phục hồi dần. Nhưng nếu bế tắc kéo dài, cuộc khủng hoảng nhiều khả năng sẽ chuyển thành cú sốc nhiên liệu tinh chế trên diện rộng — đặc biệt là diesel — thay vì chỉ dừng ở một đợt tăng giá Brent ngắn hạn.