“Các lệnh trừng phạt khắc nghiệt nhất lịch sử” của Mỹ có thể đẩy Iran và Trung Quốc vào thế đối đầu mới

Điều gì sắp được công bố?

Scott Bessent, Bộ trưởng Tài chính Mỹ, dự kiến tổ chức họp báo lúc 14 giờ theo giờ miền Đông Mỹ (EDT) vào thứ Hai, ngày 24/8. Đây có thể là thời điểm chính quyền Tổng thống Donald Trump chuyển những cảnh báo rộng đối với Iran thành một kế hoạch gây sức ép kinh tế cụ thể hơn.

Bessent mô tả chiến lược này là “đòn một-hai”: kết hợp lệnh phong tỏa hiện có với “các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt nhất lịch sử”. Ông cho rằng sức ép kinh tế đủ mạnh có thể làm giảm nhu cầu tiến hành thêm các chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm vào Tehran. 12

Tuy nhiên, gói biện pháp vẫn chưa được công bố. Quy mô, cơ sở pháp lý và cách thực thi vì thế còn chưa rõ; cụm từ “khắc nghiệt nhất lịch sử” hiện vẫn là cam kết chính trị của chính quyền Mỹ, chưa phải một kết quả có thể đánh giá độc lập.

Dầu mỏ, tàu biển và dòng tiền sẽ là mục tiêu chính

Dựa trên các phát biểu công khai của Bessent, những biện pháp mới nhiều khả năng tập trung vào các kênh giúp nền kinh tế Iran duy trì kết nối với thương mại toàn cầu, gồm:

• Doanh thu từ xuất khẩu dầu của Iran;
• Công ty vận tải biển, tàu chở dầu và các bên trung gian hàng hải;
• Ngân hàng, hệ thống thanh toán và những kênh tài chính khác;
• Công ty bảo hiểm, nhà giao dịch và đơn vị hỗ trợ thương mại với Iran;
• Doanh nghiệp hoặc chính phủ nước ngoài bị xem là “phao cứu sinh” kinh tế của Tehran.

Đáng chú ý nhất có thể là trừng phạt thứ cấp—tức phạt các tổ chức không thuộc Iran nhưng vẫn tiếp tục làm ăn với Tehran. Theo các thông tin đã được công bố, Washington đang gây sức ép để các đồng minh phải lựa chọn giữa hợp tác với Mỹ và tiếp tục giao thương với Iran. 5614

Nếu được thực thi rộng, chính sách này sẽ không chỉ hạn chế các định chế Iran. Nó còn biến quyền tiếp cận hệ thống tài chính và thị trường có liên hệ với Mỹ thành công cụ gây sức ép lên chính các đối tác của Tehran.

Vì sao Trung Quốc là phép thử quan trọng nhất?

Trung Quốc sẽ là mục tiêu và cũng là phép thử lớn nhất của kế hoạch. Theo dữ liệu được Reuters dẫn lại, Trung Quốc mua hơn 80% lượng dầu Iran xuất bằng đường biển. Điều đó khiến các nhà máy lọc dầu, thương nhân, ngân hàng, hãng vận tải và cơ chế thanh toán liên quan đến Trung Quốc trở thành mắt xích trung tâm trong nỗ lực cắt nguồn thu dầu còn lại của Iran.

Bắc Kinh không ủng hộ chiến lược trừng phạt của Washington. Reuters đưa tin Trung Quốc cho rằng trừng phạt không giúp giải quyết xung đột; trong khi đó, Trung Quốc và Pakistan ủng hộ việc nối lại đàm phán hòa bình. 1

Những dấu hiệu đầu tiên cho thấy rủi ro đã tác động đến thị trường dầu. Lượng dầu thô Iran được chào bán cho người mua Trung Quốc đã giảm, còn giá tăng sau khi lệnh phong tỏa của Mỹ hạn chế các chuyến hàng, theo các nguồn tin thương mại được Reuters dẫn. Một số công ty vận tải biển quốc doanh Trung Quốc cũng được cho là đã tránh eo biển Hormuz và Bab al-Mandab vì rủi ro an ninh gia tăng.

Washington vì vậy đứng trước một lựa chọn khó khăn. Thực thi hạn chế có thể không đủ làm Tehran thay đổi tính toán. Nhưng cưỡng chế mạnh đối với hoạt động thương mại có liên hệ với Trung Quốc lại có thể mở ra một cuộc đối đầu với Bắc Kinh, làm gián đoạn thêm dòng dầu và khiến nỗ lực trung gian ngoại giao khó khăn hơn.

Iran sẽ chịu tác động như thế nào?

Một chế độ trừng phạt chặt chẽ hơn sẽ chồng thêm sức ép lên nền kinh tế vốn đã chịu nhiều hạn chế và đang bị phong tỏa hàng hải. Iran có thể khó tiếp cận ngoại tệ mạnh hơn, phải nhập khẩu với chi phí cao hơn, gặp gián đoạn ngân hàng và buộc nhiều hoạt động thương mại chuyển sang các kênh không chính thức hoặc thiếu minh bạch.

Tác động trước mắt không nhất thiết là sự đầu hàng về chính trị. Cô lập kinh tế có thể làm suy giảm nguồn lực của một chính phủ, nhưng cũng có thể đẩy chi phí sang người dân, mở rộng mạng lưới chợ đen và giúp giới lãnh đạo Iran trình bày sức ép bên ngoài như một cuộc tấn công vào chủ quyền quốc gia. Các thông tin hiện có ủng hộ dự báo về khó khăn kinh tế gia tăng, nhưng chưa cho thấy trừng phạt sẽ nhanh chóng làm chính phủ Iran sụp đổ. 212

Giới chức Iran đã bác bỏ cách diễn giải của Washington. Ngoại trưởng Abbas Araghchi gọi các biện pháp trừng phạt là “chủ nghĩa khủng bố kinh tế”. Tehran yêu cầu đàm phán dựa trên tôn trọng lẫn nhau, công lý và danh dự quốc gia, thay vì một thỏa thuận tạo cảm giác được áp đặt bằng cưỡng ép. 2

Rủi ro lớn nhất vẫn nằm ở eo biển Hormuz

Thông báo trừng phạt được đưa ra trong bối cảnh hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz đã bị hạn chế nghiêm trọng. Reuters cho biết lưu lượng tàu thuyền gần như đình trệ sau các vụ tấn công nhằm vào tàu hàng và khi Mỹ đe dọa duy trì phong tỏa vô thời hạn.

Trước chiến tranh, lượng dầu thô và sản phẩm lọc dầu đi qua Hormuz trung bình khoảng 18 triệu thùng/ngày. Con số này giảm xuống 4,8 triệu thùng/ngày trong tháng 7 và chỉ còn khoảng 2 triệu thùng/ngày trong tháng 8, theo phân tích của Reuters.

Các quan chức Iran đã cảnh báo sẽ trả đũa nếu các nước láng giềng tham gia chiến dịch kinh tế của Mỹ. Mohsen Rezaei nói Iran có thể nhắm vào cả những tuyến xuất khẩu dầu ngoài eo biển Hormuz, bên cạnh hoạt động vận tải qua eo biển này, nếu các quốc gia vùng Vịnh ủng hộ nỗ lực trừng phạt.

Điều đó tạo ra nguy cơ leo thang vượt ra ngoài xuất khẩu của riêng Iran. Nếu tàu chở dầu, đường ống thay thế hoặc hạ tầng năng lượng vùng Vịnh trở thành mục tiêu, giá dầu, cước vận chuyển và phí bảo hiểm có thể tăng, đồng thời phần bù rủi ro đối với nguồn cung năng lượng Trung Đông cũng lớn hơn. Reuters cho biết thị trường dầu đang ngày càng tính đến khả năng gián đoạn tại Hormuz kéo dài, thay vì chỉ là một cú sốc ngắn hạn.

Vì vậy, tác động thực tế của gói trừng phạt sẽ phụ thuộc một phần lớn vào diễn biến trên biển. Khi xuất khẩu Iran đã bị phong tỏa hạn chế mạnh, các biện pháp tài chính bổ sung có thể tạo ra tác động tức thời nhỏ hơn lên lượng dầu vật chất trên thị trường—nhưng lại gây ảnh hưởng lớn hơn đến các công ty và quốc gia đang tìm cách lách hoặc vượt qua các hạn chế.

Ngoại giao suy yếu nhưng chưa hoàn toàn khép lại

Khuôn khổ tạm thời đạt được hồi tháng 6 không tạo ra một thỏa thuận lâu dài. Thời hạn ngừng bắn 60 ngày không được gia hạn, còn Washington và Tehran bất đồng về nguyên nhân đổ vỡ cũng như điều kiện để mở lại Hormuz.

Iran tuyên bố eo biển sẽ tiếp tục đóng cho đến khi Mỹ dỡ bỏ phong tỏa, gỡ trừng phạt dầu mỏ, giải phóng tài sản bị đóng băng và chấm dứt các hoạt động quân sự.

Trung Quốc và Pakistan vẫn có vai trò đáng chú ý vì cả hai ủng hộ con đường ngoại giao. Pakistan đã tìm cách mở lối cho việc nối lại đàm phán Mỹ–Iran sau một sáng kiến do Trung Quốc thúc đẩy. Tuy nhiên, quan chức Pakistan cho biết việc chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia và những nước vùng Vịnh khác là điều kiện tiên quyết để tiến triển.

Một gói trừng phạt vẫn chừa chỗ cho miễn trừ, thương lượng hoặc hoạt động vận tải được giám sát có thể bảo toàn kênh đối thoại. Ngược lại, chiến dịch coi mọi đối tác thương mại lớn của Iran là đối thủ sẽ khiến trung gian hòa giải khó hơn và củng cố lập luận của Tehran rằng Washington muốn sự đầu hàng, chứ không phải một thỏa thuận được đàm phán.

Năm điểm cần theo dõi sau cuộc họp báo

Điều quan trọng không nằm ở khẩu hiệu “trừng phạt khắc nghiệt nhất lịch sử”, mà ở chi tiết triển khai:

1. Đây là biện pháp mới hay chỉ là siết chặt các lệnh trừng phạt hiện có? Cơ sở pháp lý và cơ chế thực thi sẽ cho thấy mức độ sức ép bổ sung thực sự.
2. Hoạt động dầu mỏ có liên hệ với Trung Quốc có bị nhắm trực tiếp không? Đây sẽ là phép thử rõ nhất về mức độ Washington chấp nhận va chạm với Bắc Kinh.
3. Trừng phạt thứ cấp rộng đến đâu? Số lượng và loại hình doanh nghiệp, ngân hàng, công ty bảo hiểm và hãng vận tải đứng trước nguy cơ bị phạt sẽ quyết định tầm với của chính sách.
4. Có ngoại lệ nhân đạo hoặc ngoại lệ ngoại giao không? Miễn trừ có thể hạn chế tác động lên dân thường và giữ lại không gian đàm phán, dù đồng thời làm giảm sức cưỡng chế của gói biện pháp.
5. Iran sẽ phản ứng trên biển ra sao? Các vụ tấn công mới, đe dọa tuyến xuất khẩu thay thế hoặc hạn chế hàng hải có thể nhanh chóng biến thông báo trừng phạt thành một cuộc khủng hoảng năng lượng rộng hơn.

Kết quả chiến lược sẽ phụ thuộc vào thực thi, không phải vào cách gọi “khắc nghiệt nhất lịch sử”. Washington có thể đang cố thay thế hoặc hạn chế việc tái diễn chiến sự quy mô lớn bằng cô lập kinh tế. Nhưng thành công của chính sách sẽ phụ thuộc vào phản ứng của Trung Quốc, khả năng né tránh trừng phạt của Iran và việc sức ép dẫn tới đàm phán hay một cuộc đối đầu rộng hơn quanh vùng Vịnh.