Ebola ở Congo: Đợt bùng phát nghiêm trọng nhất đối mặt với khoảng trống vaccine

Tình hình dịch hiện nay

Tính đến ngày 20/8, Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) đã báo cáo 5.290 ca Ebola Bundibugyo được xác nhận và 2.516 ca tử vong, dựa trên dữ liệu đến hết ngày 19/8. Khoảng 48% số ca đã xác nhận đã tử vong. 1

Đây là đợt bùng phát Ebola gây nhiều ca tử vong nhất trong lịch sử DRC, vượt qua đợt dịch giai đoạn 2018–2020, vốn khiến 2.299 người thiệt mạng. 1416 Dịch cũng đang lan nhanh hơn bất kỳ đợt Ebola nào trước đây tại nước này và được WHO mô tả là đang ở giai đoạn “lây truyền mạnh”. 1115

Vì sao việc kiểm soát dịch khó khăn hơn bình thường?

Đợt dịch hiện nay do virus Ebola chủng Bundibugyo gây ra. Đây là chủng khác với Zaire ebolavirus—chủng thường được nhắc đến trong các đợt dịch Ebola lớn trước đây và là mục tiêu của vaccine Ervebo.

Bundibugyo hiện chưa có vaccine được cấp phép hoặc phương pháp điều trị đặc hiệu. 15 Vì vậy, các biện pháp truyền thống như phát hiện ca bệnh, cách ly, truy vết người tiếp xúc và mai táng an toàn phải được triển khai trong lúc chưa có công cụ y tế đã được chứng minh dành riêng cho chủng virus này.

WHO cho biết dịch xảy ra trong một bối cảnh đặc biệt khó khăn: khu vực xa xôi, đông dân, khủng hoảng nhân đạo, tình trạng mất an ninh cùng hoạt động đi lại và giao thương lớn. Những yếu tố này làm hạn chế khả năng giám sát, cách ly, truy vết, bố trí nhân lực và vận chuyển vật tư. 15 Nói cách khác, tốc độ lan truyền không chỉ phản ánh mức độ nguy hiểm vốn có của virus; những trở ngại trên thực địa cũng khiến các biện pháp ngăn chặn không theo kịp.

70.000 liều Ervebo sẽ được sử dụng thế nào?

Cơ chế Điều phối Quốc tế về Cung ứng Vaccine—một cơ chế quốc tế quản lý kho vaccine Ebola—đã phân bổ 70.000 liều Ervebo của Merck cho DRC. Lô đầu tiên gồm 16.250 liều đến sân bay quốc tế N’djili ở Kinshasa ngày 22/8. 310

Theo kế hoạch được đưa tin:

• 50.000 liều dành cho nhân viên tuyến đầu và cộng đồng có nguy cơ phơi nhiễm;
• 20.000 liều dành cho một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3.

Ervebo đã được cấp phép để phòng ngừa Zaire ebolavirus, nhưng chưa được chứng minh hiệu quả ở người đối với Bundibugyo ebolavirus đang lưu hành tại DRC. 615 Vì thế, việc triển khai Ervebo vừa là một biện pháp ứng phó khẩn cấp, vừa tạo cơ hội thu thập bằng chứng xem vaccine có mang lại mức độ bảo vệ chéo đáng kể hay không.

Tuy nhiên, thử nghiệm không thể cho kết quả ngay lập tức. Trong khi các nhà nghiên cứu chờ dữ liệu, virus vẫn đang lây truyền với tốc độ cao.

Cuộc đua phát triển vaccine đặc hiệu

Đại học Oxford đã bắt đầu thử nghiệm giai đoạn 1 đối với ứng viên ChAdOx1 BDBV trên người trưởng thành khỏe mạnh. Nghiên cứu tập trung đánh giá độ an toàn và phản ứng miễn dịch trước khi tiến tới các thử nghiệm quy mô lớn hơn. 256

Moderna cũng bắt đầu thử nghiệm lần đầu trên người đối với ứng viên vaccine mRNA-1469 vào đầu tháng 8. Nghiên cứu ban đầu tại Canada dự kiến đánh giá độ an toàn và khả năng tạo đáp ứng miễn dịch ở người trưởng thành khỏe mạnh. 4

Các vaccine này có thể mở đường cho một công cụ phù hợp hơn với chủng Bundibugyo, nhưng cả hai vẫn đang ở giai đoạn phát triển sớm. Những thử nghiệm giai đoạn đầu không thể cung cấp đủ liều vaccine trong thời gian ngắn để quyết định ngay diễn biến của đợt dịch hiện tại.

Cách ly và truy vết có còn đủ không?

Cách ly người bệnh, truy vết người tiếp xúc, tăng cường giám sát và chuẩn bị năng lực điều trị vẫn là những trụ cột không thể thiếu. Nhưng với số ca mới tăng nhanh, chưa có biện pháp đối phó Bundibugyo đã được chứng minh và nhiều hạn chế về nhân lực, an ninh và hậu cần, các biện pháp này hiện không đủ nếu được triển khai đơn độc. 15

WHO đang hỗ trợ DRC và Uganda tăng cường giám sát, truy vết tiếp xúc, chuẩn bị lâm sàng và các hoạt động ứng phó khác. Tài liệu được xem xét không nêu thêm một bộ khuyến nghị mới, cụ thể nào ngoài những trụ cột ứng phó tiêu chuẩn.

Tranh cãi về chính sách đi lại của Canada

Canada yêu cầu công dân và thường trú nhân từng ở DRC trong 21 ngày trước khi nhập cảnh phải thực hiện cách ly 21 ngày, đồng thời hạn chế nhập cảnh đối với những người khác từng ở DRC trong khoảng thời gian này, với một số trường hợp được miễn. Các biện pháp này dự kiến hết hiệu lực lúc 23 giờ 59 phút theo giờ miền Đông Canada ngày 29/8. 148

Các tổ chức nhân đạo cho rằng quy định có thể khiến chuyên gia y tế ngại đến vùng dịch. Theo thông tin được đưa tin, ít nhất 11 nhân sự Canada có chuyên môn quan trọng của Médecins Sans Frontières (Bác sĩ Không Biên giới, thường gọi là MSF) đã hủy nhiệm vụ tính đến ngày 20/8 vì yêu cầu cách ly. 8

Canada cũng bị chỉ trích vì mới công bố khoản hỗ trợ 8 triệu USD cho ứng phó Ebola, thấp hơn đáng kể so với hơn 110 triệu USD nước này từng đóng góp trong dịch Ebola tại Tây Phi năm 2014. 9

Những người phản đối hạn chế đi lại lập luận rằng lệnh cấm diện rộng và cách ly bắt buộc có thể làm suy yếu chính lực lượng chuyên gia cần thiết tại tâm dịch. Họ đối lập cách tiếp cận này với hướng dẫn chung của WHO, vốn thường ưu tiên sàng lọc dựa trên bằng chứng, theo dõi y tế và chăm sóc nhanh thay vì hạn chế đi lại thiếu phân biệt. Canada cho biết đang rà soát các quy định cùng bằng chứng mới nhất và các đối tác quốc tế trước thời hạn 29/8. 8

Điều chưa thể trả lời

Câu hỏi cấp bách nhất là liệu Ervebo có tạo ra đủ khả năng bảo vệ chéo để làm chậm lây truyền hay không—và liệu tác dụng đó có đến đủ sớm, trước khi các vaccine đặc hiệu cho Bundibugyo vượt qua những giai đoạn thử nghiệm ban đầu hay không.

Trong thời gian chờ câu trả lời, DRC vẫn phải dựa vào cách ly, truy vết, chăm sóc lâm sàng, mai táng an toàn và huy động nhân lực tại thực địa để đối phó với đợt bùng phát Ebola nghiêm trọng nhất mà nước này từng trải qua.