Vì sao chiến tranh Iran gây khủng hoảng nhiên liệu thành phẩm dù nguồn dầu thô đang phục hồi?

Từ cú sốc dầu thô đến cuộc khủng hoảng nhiên liệu

Cuộc chiến bắt đầu ngày 28/2 đã gây ra một cú sốc dầu mỏ, nhưng hệ quả dai dẳng hơn lại nằm ở nhiên liệu thành phẩm—đặc biệt là diesel, xăng và nhiên liệu máy bay. Các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng Trung Đông, lưu lượng tàu chở dầu qua eo biển Hormuz suy giảm và các nhà máy lọc dầu của Nga bị hư hại đã làm suy yếu khả năng biến dầu thô thành các sản phẩm có thể sử dụng ngay. 36

Điểm khác biệt này rất quan trọng. Nguồn cung và giá dầu thô có thể bắt đầu hạ nhiệt khi các tuyến vận tải mở lại. Tuy nhiên, giá nhiên liệu vẫn có thể neo cao nếu nhà máy lọc dầu bị hỏng, hoạt động xuất khẩu bị hạn chế hoặc các kho dự trữ đã bị rút xuống quá thấp. Những dữ liệu hiện có cho thấy đây là một cú sốc nguồn cung nghiêm trọng, nhưng chưa đủ để khẳng định chắc chắn rằng giá nhiên liệu sẽ cao trong nhiều năm.

Eo biển Hormuz làm đứt gãy cả chuỗi cung ứng

Eo biển Hormuz là tuyến đường then chốt đối với hoạt động vận chuyển dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ. Trong quý II/2026, trung bình chỉ có 4,9 triệu thùng dầu thô và các chất lỏng dầu mỏ mỗi ngày đi qua eo biển này, giảm mạnh so với mức 21,6 triệu thùng/ngày trong quý IV/2025—thời điểm trước khi xung đột nổ ra.

Sự gián đoạn tác động lên cả hai đầu của chuỗi lọc dầu:

• Các nhà máy lọc dầu gặp khó khăn khi tiếp nhận dầu thô đầu vào.
• Nhiên liệu thành phẩm khó đến được các thị trường nhập khẩu.
• Một số cơ sở ở Trung Đông bị tấn công hoặc phải dừng hoạt động.
• Các tuyến thay thế có thể bù đắp một phần nguồn cung, nhưng không thể ngay lập tức thay thế lưu lượng vốn đi qua Hormuz.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) mô tả đây là vụ gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu. Tồn kho dầu quan sát được trên toàn thế giới giảm 85 triệu thùng trong tháng 3. Riêng lượng dự trữ bên ngoài khu vực Vịnh Trung Đông giảm 205 triệu thùng khi dòng chảy qua Hormuz bị nghẽn.

Công suất lọc dầu mới là nút thắt trung tâm

Vấn đề không đơn thuần là thế giới thiếu dầu thô trong lòng đất. Vấn đề là số nhà máy lọc dầu đang vận hành và hệ thống logistics đáng tin cậy đã bị thu hẹp.

IEA ước tính công suất xử lý dầu ở Trung Đông trong quý II thấp hơn 2,9 triệu thùng/ngày so với trước chiến tranh và sẽ vẫn thấp hơn 2,2 triệu thùng/ngày trong quý III. Các cuộc tấn công của Ukraine cũng khiến hoạt động lọc dầu của Nga giảm xuống gần mức thấp nhất trong hai thập niên; sản lượng lọc dầu của Nga được báo cáo ở mức 3,9 triệu thùng/ngày trong tháng 7. 12

Gộp lại, thiệt hại tại các nhà máy lọc dầu Trung Đông và phần công suất bị mất ở Nga đã loại khỏi thị trường khoảng 5 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 6% công suất lọc dầu toàn cầu trước chiến tranh, trong quý II. Theo các ước tính của IEA được dẫn lại trong các bản tin, tổng lượng dầu được các nhà máy toàn cầu xử lý chỉ đạt khoảng 78 triệu thùng/ngày—mức thấp nhất kể từ giai đoạn nghiêm trọng nhất của đại dịch COVID-19 năm 2020. 3

Đó là lý do thị trường có thể thiếu xăng, diesel và nhiên liệu máy bay ngay cả khi dầu thô vẫn có sẵn ở nơi khác. Một nhà máy lọc dầu không thể được thay thế chỉ bằng cách chuyển hướng một chuyến tàu dầu. Các phân xưởng bị hư hại, hệ thống tiện ích bị gián đoạn, tàu vận chuyển khan hiếm và điều kiện vận hành thiếu ổn định đều khiến sản lượng khó phục hồi nhanh chóng.

Vì sao diesel tăng mạnh hơn dầu thô?

Diesel đặc biệt dễ tổn thương vì được sử dụng rộng rãi trong vận tải hàng hóa, nông nghiệp, xây dựng và nhiều ngành công nghiệp nặng. Châu Âu cũng bước vào cú sốc với lượng dự trữ sản phẩm khá mỏng: tồn kho gasoil—một chỉ báo gần với diesel—tại trung tâm Amsterdam–Rotterdam–Antwerp thấp hơn 24% so với mức trung bình năm năm. 1

Biên lợi nhuận lọc dầu cho thấy thị trường đã căng thẳng đến mức nào. Tại khu vực đồng euro, phần biên lợi nhuận lọc dầu trong giá bán lẻ diesel tăng từ 0,10 euro/lít trước chiến tranh lên 0,35 euro/lít trong ba tuần đầu tháng 7. Với xăng, mức tương ứng tăng từ 0,04 euro/lít trong tháng 2 lên 0,23 euro/lít trong tháng 7. 4

Vì vậy, giá nhiên liệu thành phẩm tăng nhanh hơn đợt tăng ban đầu của dầu thô. Giá diesel tại châu Âu tăng hơn 70% kể từ khi chiến tranh bắt đầu, trong khi giá xăng tại Mỹ tăng khoảng 60%, theo các bản tin dẫn dữ liệu IEA. 5

Tình trạng này cũng thể hiện rõ tại Mỹ, nơi tồn kho vẫn thấp hơn mức trung bình gần đây của năm năm. Trong tuần kết thúc ngày 17/7, tồn kho dầu thô của Mỹ thấp hơn 6% so với mức trung bình năm năm; tồn kho xăng thấp hơn 7% và nhiên liệu chưng cất, nhóm bao gồm diesel, thấp hơn 10%.

Tác động kinh tế: cú sốc nguồn cung mang tính đình lạm

Sự khan hiếm nhiên liệu tác động đến nền kinh tế thông qua cả chi phí lẫn giá bán. Diesel đắt hơn làm tăng chi phí vận chuyển hàng hóa, vận hành máy móc nông nghiệp, xây dựng hạ tầng và duy trì thiết bị công nghiệp. Doanh nghiệp có thể chuyển phần chi phí này sang người tiêu dùng, chấp nhận biên lợi nhuận thấp hơn hoặc cắt giảm hoạt động.

Hệ quả có thể là một tổ hợp mang tính đình lạm: giá tiêu dùng tăng trong khi thu nhập thực tế của hộ gia đình suy yếu và hoạt động kinh tế chậm lại. Áp lực lớn nhất rơi vào những ngành khó nhanh chóng thay thế diesel hoặc ký được nguồn cung dài hạn.

Tồn kho thấp khiến triển vọng trở nên mong manh hơn. Ngay cả khi nhu cầu không đổi, một cuộc tấn công, gián đoạn vận tải hoặc sự cố nhà máy lọc dầu khác cũng có thể khiến giá tăng vọt vì bên mua còn ít hàng dự trữ để sử dụng. Ngược lại, nếu các kho nhiên liệu liên tục được bổ sung, rủi ro này sẽ giảm và biên lợi nhuận lọc dầu có thể thu hẹp.

Triển vọng vẫn phụ thuộc vào diễn biến xung đột

Các nguồn được cung cấp cho thấy hai lực kéo trái chiều. Một mặt, IEA cho biết trong tháng 8 sản lượng của khu vực Vùng Vịnh vẫn thấp hơn trước chiến tranh 8,3 triệu thùng/ngày. Xuất khẩu trong khu vực cũng giảm sau khi eo biển Hormuz gần như bị đóng trở lại vào đầu tháng 7. Hoạt động lọc dầu của Nga vẫn ở mức thấp, trong khi xuất khẩu nhiên liệu từ Nga bị hạn chế sau các cuộc tấn công nhằm vào các nhà máy lọc dầu. 26

Mặt khác, Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cho biết một bản ghi nhớ ngày 18/6 giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt xung đột, sau đó lưu lượng tàu qua Hormuz tăng lên. EIA dự báo sản lượng dầu thô và các dòng chảy thương mại sẽ trở lại gần mức trước xung đột vào cuối năm, còn phần lớn sản lượng bị ngừng khai thác sẽ được khôi phục vào đầu năm 2027.

Hai đánh giá này chưa hoàn toàn thống nhất. Vì vậy, thời gian kéo dài của cuộc khủng hoảng nên được mô tả là một kịch bản có điều kiện, thay vì một kết luận chắc chắn. Nếu thỏa thuận bền vững và an ninh hàng hải được bảo đảm, giá dầu thô có thể hạ tương đối nhanh. Nhiên liệu thành phẩm nhiều khả năng sẽ cần thêm thời gian để bình thường hóa, bởi các nhà máy phải khởi động lại một cách an toàn và kho dự trữ phải được bổ sung. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chưa xác định thời hạn sửa chữa cụ thể cho mọi cơ sở bị hư hại ở Vùng Vịnh.

Điều gì có thể giúp thị trường hạ nhiệt?

Thị trường nhiên liệu cần ba điều kiện được cải thiện đồng thời:

1. Tàu thuyền qua Hormuz an toàn và ổn định hơn, giúp dầu thô cũng như nhiên liệu thành phẩm lưu thông bình thường.
2. Các nhà máy lọc dầu ở Trung Đông và Nga hoạt động trở lại, qua đó tăng sản lượng diesel, xăng và nhiên liệu máy bay.
3. Tồn kho được xây dựng lại, đặc biệt là nhiên liệu chưng cất, để thị trường bớt dễ tổn thương trước cú sốc tiếp theo.

Bài học then chốt là dầu thô phục hồi không đồng nghĩa với việc giá xăng hay diesel lập tức trở lại mức thấp. Xung đột đã phơi bày một nút thắt hẹp hơn nhưng khó tháo gỡ hơn: năng lực lọc dầu, vận chuyển và lưu trữ nhiên liệu thành phẩm của thế giới. Giá có giảm đáng kể hay không sẽ phụ thuộc không chỉ vào sản lượng dầu thô trên các tiêu đề, mà vào việc toàn bộ chuỗi cung ứng này được khôi phục đến đâu.