Vì sao các đồng minh NATO của ông Trump từ chối tham chiến ở Iran và dùng vũ lực mở lại eo biển Hormuz?

Tranh cãi giữa ông Donald Trump với Italy và Germany không chỉ xoay quanh câu hỏi có nên bảo vệ tự do hàng hải hay không. Tổng thống Mỹ xem việc các đồng minh châu Âu từ chối tham gia cuộc chiến Mỹ-Israel chống Iran, hoặc dùng vũ lực để mở lại eo biển Hormuz, là bằng chứng cho thấy họ chưa đáp ứng nghĩa vụ của một đối tác NATO. Tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, ông nói các đồng minh đã bị “thử thách” và đặt câu hỏi vì sao Mỹ tiếp tục chi tiêu lớn cho một liên minh mà các thành viên không đứng về phía Washington trong khủng hoảng. 89

Phản ứng của châu Âu là tách biệt sự đoàn kết trong liên minh khỏi việc tham gia một cuộc chiến mà họ không khởi xướng. Italy, Germany, France và Vương quốc Anh đều bác bỏ ý tưởng biến hoạt động tại Hormuz thành một sứ mệnh chiến đấu của NATO. Họ ủng hộ việc bảo đảm tàu thuyền qua lại an toàn và các nỗ lực ngoại giao, nhưng phản đối bị kéo vào kế hoạch phong tỏa các cảng Iran do Mỹ dẫn dắt khi giao tranh vẫn tiếp diễn. 21

Ông Trump nói gì về Italy và Germany?

Ông Trump nói Italy và Germany đã “làm chúng ta thất vọng” sau khi không ủng hộ chiến dịch của Mỹ nhằm vào Iran. Ông mô tả quyết định này như một phép thử về việc các đối tác NATO có sẵn sàng đứng bên Mỹ hay không, thay vì chỉ là bất đồng hẹp về một chiến dịch hàng hải. 89

Ông cũng cảnh báo NATO có thể có “một tương lai rất tồi tệ” nếu các đồng minh không đáp lại tích cực yêu cầu hỗ trợ quân sự tại eo biển Hormuz. Sức ép rộng hơn của Washington bao gồm đe dọa giảm hiện diện quân sự Mỹ ở châu Âu và nhiều lần chỉ trích những đồng minh mà ông cho là đóng góp chưa đủ cho an ninh tập thể. 714

Italy trở thành điểm nóng mang tính cá nhân nhất. Thủ tướng Giorgia Meloni từ chối cho phép các căn cứ của Italy được sử dụng cho những hoạt động quân sự của Mỹ trong cuộc chiến với Iran. Ông Trump nói quyết định đó đã làm quan hệ giữa hai người xấu đi, dù vẫn gọi bà Meloni là một “người dễ mến”. 15

Bà Meloni khẳng định Italy đã theo đuổi một chính sách nhất quán ngay từ đầu cuộc xung đột và không hối tiếc về lựa chọn này. Lập trường của Rome phản ánh quan điểm mà nhiều chính phủ châu Âu cùng chia sẻ: tiếp tục cam kết với liên minh phương Tây không đồng nghĩa với việc phải cung cấp lãnh thổ hoặc lực lượng quốc gia cho một cuộc chiến đang mở rộng với Iran. 35

Germany và Anh phản hồi ra sao?

Các quan chức Germany bác bỏ vai trò của NATO trong chính cuộc xung đột. Bộ trưởng Quốc phòng Boris Pistorius nói: “Đây không phải cuộc chiến của chúng tôi; chúng tôi không khởi xướng nó”. Berlin đồng thời nhấn mạnh giải pháp ngoại giao và phản đối tham gia quân sự khi chiến sự còn tiếp diễn.

Lập trường của Anh chủ động hơn nhưng vẫn được giới hạn cẩn trọng. Thủ tướng Keir Starmer cho biết London đang cùng các đối tác xây dựng kế hoạch mở lại eo biển Hormuz, song sẽ không để Anh bị lôi kéo vào cuộc chiến rộng hơn. Phần đóng góp được đề xuất của Anh được mô tả là hoàn toàn hòa bình và phòng thủ, đồng thời phụ thuộc vào các điều kiện an ninh để nhiệm vụ không biến thành hoạt động chiến đấu leo thang. 22

France cũng theo hướng tương tự. Tổng thống Emmanuel Macron từng nói bất kỳ sự tham gia quân sự nào của Pháp cũng sẽ chỉ mang tính phòng thủ. Paris phối hợp với London trong một sáng kiến hàng hải riêng, thay vì tìm cách kích hoạt NATO với tư cách một liên minh. 417

Điều này không có nghĩa các nước châu Âu không hỗ trợ Washington hoặc từ bỏ an ninh hàng hải. Họ chỉ từ chối xem một chiến dịch quân sự tùy nghi nhằm vào Iran là nghĩa vụ tự động của NATO. Đây là điểm mấu chốt để hiểu tranh cãi.

NATO đang hỗ trợ thảo luận, không chỉ huy sứ mệnh

Sự tham gia sau đó của NATO được chủ ý giới hạn. Bộ Tư lệnh Tối cao các lực lượng Đồng minh ở châu Âu đã tổ chức một cuộc họp trực tuyến cấp tham mưu trưởng quốc phòng với các đồng minh quan tâm, nhằm thảo luận những đóng góp có thể có của từng nước cho tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. NATO nhấn mạnh cuộc họp này không tạo ra một sứ mệnh của NATO. 19

Trên thực tế, liên minh đang đóng vai trò diễn đàn và đầu mối điều phối. Các nước có thể tự xem xét đóng góp riêng, nhưng hoạt động này không được tiến hành dưới quyền chỉ huy NATO và cũng không được trình bày như một cuộc can thiệp tập thể của liên minh. Reuters mô tả cơ chế này là cách tận dụng năng lực điều phối của NATO mà không chính thức biến nhiệm vụ tại tuyến hàng hải thành một chiến dịch của liên minh.

Cấu trúc đó cho phép các chính phủ thảo luận về hộ tống, hậu cần và an ninh hàng hải, đồng thời bảo lưu những phản đối chính trị và pháp lý đối với việc tham gia chiến tranh Iran.

Liên minh hàng hải riêng do France và Anh thúc đẩy

France và Anh đang theo đuổi một liên minh gồm các quốc gia tự nguyện nhằm bảo vệ hoạt động vận chuyển thương mại. Sứ mệnh được đề xuất mang tính phòng thủ, với các hoạt động hộ tống và biện pháp khác nhằm trấn an các chủ tàu, khôi phục tự do hàng hải sau khi giao tranh kết thúc hoặc khi điều kiện an ninh ổn định. 2022

Nỗ lực ngoại giao này đã thu hút sự tham gia rộng rãi của quốc tế. France và Anh triệu tập 51 nước tại một hội nghị hồi tháng 4, tập trung vào tự do hàng hải, luật pháp quốc tế, ổn định kinh tế và an ninh năng lượng. 17

Sáng kiến này khác về bản chất với kế hoạch phong tỏa các cảng Iran mà ông Trump đề xuất. Các đồng minh NATO cho biết họ không ủng hộ phong tỏa và thay vào đó muốn triển khai một cơ chế sau khi giao tranh chấm dứt. 21

Vì sao eo biển Hormuz quan trọng?

Eo biển Hormuz là một điểm nghẽn hàng hải chiến lược đối với xuất khẩu năng lượng và vận tải quốc tế. Reuters đưa tin khoảng một phần năm nguồn cung dầu toàn cầu thường đi qua tuyến đường này. Bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào cũng có thể tác động đến giá năng lượng, chi phí vận tải biển, phí bảo hiểm và thị trường hàng hóa. 21

Khủng hoảng còn bị làm phức tạp bởi những tuyên bố công khai trái ngược về tình trạng lưu thông. Ông Trump nói eo biển vẫn hoạt động, trong khi Tehran tuyên bố lệnh phong tỏa hải quân vẫn có hiệu lực.

Sự bất định này vẫn gây hậu quả ngay cả khi tàu thuyền không bị tấn công trực tiếp. Chủ tàu, công ty bảo hiểm và các nhà giao dịch năng lượng cần chắc chắn rằng tàu có thể đi qua an toàn và có thể dự đoán. Một tuyến hàng hải được tuyên bố là “mở” trên danh nghĩa không đồng nghĩa với một tuyến thương mại ổn định.

Vì sao Iran phải đồng ý để có giải pháp lâu dài?

Tàu hộ tống hải quân có thể bảo vệ một số phương tiện, nhưng không thể tự mình tạo ra một cơ chế hàng hải bền vững. Iran kiểm soát một bên của tuyến đường thủy và vẫn có khả năng đe dọa hoặc cản trở hoạt động vận chuyển. Vì vậy, các nhà ngoại giao nhận định mọi thỏa thuận hàng hải lâu dài đều cần sự chấp thuận của Tehran.

Đó là lý do kế hoạch của châu Âu nhấn mạnh ngoại giao và các điều kiện hậu xung đột. Việc dùng vũ lực mở lại eo biển mà không đạt thỏa thuận với Iran có thể tạo thêm một mặt trận trong chiến tranh, thay vì khôi phục hoạt động vận tải bình thường. Reuters cho biết việc Iran bác bỏ sáng kiến được đề xuất khiến khả năng đạt đột phá trở nên thấp hơn.

Vấn đề thực tế vì thế mang tính chính trị không kém quân sự: những nước được đề nghị cung cấp tàu hộ tống muốn xung đột chấm dứt, còn Iran bác bỏ một cơ chế mà nước này xem là gắn với nỗ lực do Mỹ dẫn dắt.

Tranh cãi cho thấy gì về chiến lược NATO của ông Trump?

Đối đầu tại Hormuz cho thấy cách ông Trump gây sức ép lên các đồng minh. Ông xem việc từ chối tham gia hành động quân sự của Mỹ là dấu hiệu của sự thiếu trung thành với liên minh, đồng thời sử dụng khả năng cắt giảm hỗ trợ của Mỹ hoặc điều chỉnh triển khai quân đội làm đòn bẩy. 714

Ngược lại, các chính phủ châu Âu cố gắng duy trì hợp tác mà không chấp nhận tiền đề rằng NATO phải tham gia mọi chiến dịch của Mỹ. Lập trường của họ không phải là xem nhẹ an ninh hàng hải. Họ cho rằng khuôn khổ phòng thủ tập thể của NATO không nên tự động bao trùm một cuộc chiến được khởi xướng bên ngoài nhiệm vụ thông thường của liên minh.

Hiện tại, thỏa hiệp mới dừng ở cấp độ thủ tục chứ chưa phải chiến lược: NATO có thể tạo điều kiện cho các cuộc trao đổi, trong khi France, Anh và những nước sẵn sàng khác xây dựng một liên minh phòng thủ riêng. Khả năng khôi phục hoạt động vận tải bình thường sẽ phụ thuộc ít hơn vào tên gọi của liên minh, và nhiều hơn vào một lệnh ngừng bắn, các điều kiện an ninh đáng tin cậy cùng sự chấp thuận của Iran.