Macron và Mohammed bin Salman sẽ bàn gì tại Paris khi Hormuz bị gián đoạn?

Cuộc gặp tại Paris giữa Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thái tử Saudi Mohammed bin Salman, thường được gọi là MBS, dự kiến kết hợp ngoại giao khủng hoảng với các thỏa thuận kinh tế. Nội dung nghị sự có thể bao gồm ổn định khu vực, an ninh năng lượng, giao thông và logistics. Hai nhà lãnh đạo cũng được kỳ vọng chứng kiến việc ký các thỏa thuận trong lĩnh vực y tế, giao thông và năng lượng. 1246

Vấn đề cấp bách nhất là tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz. Hoạt động tàu thuyền qua tuyến đường này đã giảm mạnh sau các vụ tấn công và đề xuất của Iran về việc hạn chế một số tàu, buộc các nhà sản xuất ở vùng Vịnh cũng như khách hàng quốc tế phải tìm cách giảm phụ thuộc vào một “nút thắt” hàng hải duy nhất.

Vì sao Hormuz khiến các tuyến thay thế trở nên cấp thiết?

Eo biển Hormuz là cửa ngõ quan trọng đối với hoạt động xuất khẩu năng lượng của vùng Vịnh. Khi việc vận chuyển qua đây trở nên nguy hiểm hoặc thiếu ổn định, chuyển hướng không đơn giản chỉ là chọn một cảng khác. Các nước xuất khẩu cần đồng thời có đủ năng lực đường ống, cảng biển, tàu chở dầu, đường sắt và bảo hiểm, cũng như bảo đảm an ninh cho tuyến mới.

Vì vậy, mục tiêu có nhiều khả năng được đặt ra tại Paris là tăng khả năng chống chịu, thay vì nhanh chóng xây dựng một tuyến hoàn toàn thay thế Hormuz. Saudi Arabia đã đưa dầu thô qua đường ống East-West tới Yanbu bên bờ Biển Đỏ, qua đó tránh eo biển này. 14 Tuy nhiên, các tuyến hiện có không thể ngay lập tức đạt quy mô tương đương với lưu lượng từng đi qua Hormuz.

Những phương án nào đang được xem xét?

Các quan chức Phủ Tổng thống Pháp cho biết cuộc hội đàm sẽ đề cập đến việc đa dạng hóa các tuyến năng lượng và logistics, gồm tuyến hàng hải, các dự án đường ống và liên kết đường sắt khu vực. 111

Các đề xuất có thể chia thành ba nhóm chính:

• Tăng sử dụng cảng Oman: Các cảng của Oman trên bờ biển Arab, bên ngoài Vịnh Ba Tư, có thể tạo thêm cửa ngõ cho thương mại vùng Vịnh và giảm mức độ phơi nhiễm trước rủi ro tại Hormuz. Oman đồng thời tham gia các cuộc thảo luận về cơ chế hàng hải tại chính eo biển này. 818
• Mở rộng đường ống và cảng xuất khẩu: Công suất đường ống của Saudi Arabia hoặc các tuyến xuyên biên giới có thể được tăng cường để đưa dầu tới các cảng xuất khẩu ở Biển Đỏ, Địa Trung Hải hoặc những khu vực khác. Tuyến East-West tới Yanbu cho thấy giá trị của hạ tầng xuất khẩu hướng tây, nhưng các nguồn hiện có chưa xác nhận một dự án mở rộng mới đã được phê duyệt. 114
• Phát triển hành lang đường sắt và logistics: Các tuyến đường sắt mới hoặc được nâng cấp có thể kết nối các trung tâm sản xuất ở vùng Vịnh và Trung Đông với những cảng, thị trường nằm xa hơn về phía tây, trong đó có châu Âu. Những dự án như vậy cần sự phối hợp xuyên biên giới, nguồn vốn lớn và các bảo đảm an ninh. 111

Đây mới là các lựa chọn đang được cân nhắc, chưa phải một mạng lưới thay thế Hormuz đã hoàn tất. Các thông tin hiện có chưa xác nhận danh sách dự án cuối cùng, cam kết tài chính cụ thể, các công ty Pháp tham gia hay tiến độ xây dựng. 111

Pháp có thể đóng vai trò gì?

Quan hệ Pháp – Saudi đang được đặt trong một khuôn khổ chiến lược chính thức hơn thông qua phiên họp đầu tiên của Hội đồng Đối tác Chiến lược Pháp – Saudi. 2714

Một nhóm công tác Pháp – Saudi liên quan cũng được kỳ vọng sẽ hỗ trợ xem xét các liên kết năng lượng và logistics giữa Trung Đông với châu Âu. Về thực tế, cơ chế này có thể giúp chính phủ và doanh nghiệp sàng lọc một danh sách dài các ý tưởng, xác định những dự án vừa có ý nghĩa chiến lược vừa đủ khả năng thu hút vốn thương mại.

Vai trò tiềm năng của Pháp vì thế không chỉ dừng ở việc cung cấp thiết bị. Nếu các kế hoạch vượt qua giai đoạn thảo luận, doanh nghiệp Pháp có thể tham gia vào các lĩnh vực kỹ thuật, cảng biển, đường sắt, năng lượng và logistics. Tuy nhiên, các thông tin được xem xét mới chỉ cho thấy khả năng hợp tác thương mại trong tương lai, chưa phải bằng chứng rằng những hợp đồng cụ thể đã được trao.

Vòng qua Hormuz không có nghĩa là loại bỏ rủi ro

Rào cản lớn nhất là các tuyến thay thế cũng có những điểm nghẽn riêng. Dầu Saudi vận chuyển về phía tây qua Yanbu vẫn phải đối mặt với rủi ro tại Biển Đỏ và Bab el-Mandeb, cửa ngõ phía nam nối Biển Đỏ với vịnh Aden.

Lực lượng Houthi đã đe dọa phong tỏa các tuyến hàng hải của Saudi Arabia, trong khi các vụ tấn công tàu thuyền đã gây thương vong. Hoạt động xuất khẩu dầu của Saudi qua Biển Đỏ cũng trở nên khó theo dõi hơn khi các tàu chở dầu tắt tín hiệu nhận dạng vì lo ngại bị tấn công.

Điều này tạo ra một bài toán chiến lược khó khăn: chuyển dầu về phía tây có thể giảm phụ thuộc trực tiếp vào Hormuz, nhưng đồng thời tập trung thêm lưu lượng quanh một hành lang khác đang tranh chấp. Một tuyến chỉ thực sự là phương án dự phòng khi có đủ công suất và vẫn duy trì được hoạt động dưới sức ép quân sự, chính trị và thương mại.

Sức ép của Iran và bối cảnh ngoại giao

Iran đã sử dụng các tuyến hàng hải, tuyến thương mại và hạ tầng năng lượng khu vực như những đòn bẩy trong cuộc đối đầu với Mỹ cùng các đồng minh. Các quan chức vùng Vịnh và chuyên gia được Reuters dẫn lời cho rằng Tehran đang gây sức ép lên các tuyến khu vực nhằm làm tăng cái giá của xung đột và thúc đẩy Washington chấp nhận một thỏa thuận mới về Hormuz.

Iran cũng cảnh báo các nước vùng Vịnh rằng hành động quân sự mới của Mỹ có thể kéo theo các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở dầu mỏ, điện và nước. Những tuyên bố khác của Tehran cảnh báo các nước không tham gia chiến dịch kinh tế của Mỹ, đồng thời bác bỏ quan điểm cho rằng sức ép kinh tế do Washington hứa hẹn sẽ thành công.

Ở chiều ngược lại, các quan chức Iran nói đàm phán với Oman về một tuyến hàng hải qua Hormuz đang ở giai đoạn cuối. Tehran cũng lưu ý rằng một thỏa thuận như vậy không nhất thiết bảo đảm việc đi lại an toàn.

Những tín hiệu trái chiều khiến cuộc gặp tại Paris vừa là một cuộc thảo luận về phát triển hạ tầng, vừa là phương án dự phòng nếu ngoại giao thất bại. Pháp và Saudi Arabia có thể bàn về cơ sở vật chất, nhưng khả năng vận hành của bất kỳ hành lang nào vẫn phụ thuộc vào việc căng thẳng khu vực có hạ nhiệt đủ để tàu thuyền, đường ống và đường sắt xuyên biên giới hoạt động ổn định hay không.

Chuyến thăm có thể mang lại điều gì?

Nhiều khả năng chuyến thăm sẽ tạo ra định hướng chính trị, các thỏa thuận song phương và một quy trình đánh giá những dự án chiến lược, thay vì lập tức hình thành một hành lang năng lượng mới. Hai nhà lãnh đạo cũng dự kiến xuất hiện tại lễ bế mạc Esports World Cup ở Paris. Sự kiện này cho thấy khía cạnh văn hóa và thương mại của quan hệ Pháp – Saudi tồn tại song song với chương trình nghị sự nặng về năng lượng và an ninh khu vực. 346

Câu hỏi then chốt không phải là các nhà sản xuất vùng Vịnh có tìm được bất kỳ tuyến nào vòng qua Hormuz hay không. Họ đã có những phương án từng phần. Vấn đề là các tuyến đó có thể được mở rộng, cấp vốn và bảo vệ ở quy mô đủ lớn để thực sự nâng cao khả năng chống chịu hay không.

Ở thời điểm hiện tại, các dấu hiệu cho thấy ưu tiên là đa dạng hóa chứ chưa phải thay thế hoàn toàn. Hormuz vẫn giữ vai trò trung tâm; Oman là một phần của bức tranh ngoại giao và logistics; các đường ống của Saudi cung cấp một cửa ngõ hướng tây đang tồn tại; còn bất ổn tại Biển Đỏ cho thấy một điểm nghẽn có thể nhanh chóng được đổi bằng một điểm nghẽn khác.