E1 trở thành phép thử mới đối với sức ép quốc tế lên Israel

Một kế hoạch, hai mốc thời gian cần phân biệt

Trước hết, diễn biến này thường bị gộp thành một mốc duy nhất. Kế hoạch tổng thể tại khu vực E1, gồm 3.401 đơn vị nhà ở, đã được Hội đồng Quy hoạch cấp cao của Israel phê duyệt lần cuối vào tháng 8/2025. Đến tháng 8/2026, Bộ Xây dựng Israel mở thầu khoảng 1.200 căn, cụ thể là 1.234 đơn vị, trong tổng số đó. Vì vậy, mở thầu là bước triển khai cụ thể của dự án chứ không phải thời điểm kế hoạch ban đầu được phê duyệt. 1718

Hạn chót nhận hồ sơ được nêu là ngày 19/10, khoảng một tuần trước cuộc bầu cử quốc hội Israel dự kiến diễn ra ngày 27/10. Tuy nhiên, các nguồn hiện có không đủ để xác minh độc lập tuyên bố rằng hợp đồng ràng buộc với nhà phát triển, ngân hàng và các đơn vị hạ tầng đã được ký hoặc chắc chắn sẽ tạo ra một “điểm không thể quay lại”.

Vì sao E1 có vị trí đặc biệt nhạy cảm?

E1 nằm ở phía đông Jerusalem, giữa Đông Jerusalem và khu định cư Ma’ale Adumim. Nếu được xây dựng, dự án có thể nối các khu định cư của Israel thành một dải liên tục từ khu vực Jerusalem về phía đông Bờ Tây.

Đó là lý do các chính phủ và tổ chức phản đối lo ngại E1 sẽ tạo ra một “lưỡi dao” địa lý cắt qua Bờ Tây: việc đi lại và kết nối giữa khu vực phía bắc với phía nam của lãnh thổ Palestine có thể trở nên khó khăn hơn, trong khi Đông Jerusalem bị tách khỏi phần lãnh thổ Palestine nằm phía sau thành phố. Báo cáo của Liên minh châu Âu gọi đây là một trong những quyết định về khu định cư có ý nghĩa chiến lược nghiêm trọng nhất trong nhiều thập niên. 17

Tranh cãi xoay quanh giải pháp hai nhà nước

Bảy nước gồm Anh, Pháp, Đức, Italy, Hà Lan, Na Uy và Canada đã gọi việc mở thầu là “không thể chấp nhận”, cho rằng dự án vi phạm tính liên tục lãnh thổ của các vùng đất Palestine và làm suy yếu triển vọng của giải pháp hai nhà nước. 18

Giải pháp này thường được hiểu là việc thành lập một nhà nước Palestine dựa trên các đường biên giới trước năm 1967, với Đông Jerusalem là thủ đô, bên cạnh Nhà nước Israel. Những người phản đối E1 cho rằng nếu các khu định cư và hạ tầng của Israel tạo thành một hành lang liên tục ở khu vực này, một nhà nước Palestine có lãnh thổ liền mạch sẽ khó khả thi trên thực tế.

Ai Cập cũng cảnh báo dự án sẽ chia đôi Bờ Tây, bao vây Đông Jerusalem và cắt thành phố này khỏi môi trường Palestine xung quanh, qua đó đe dọa khả năng hình thành một nhà nước Palestine độc lập và có sức sống. 192021 Tổng thống Palestine Mahmoud Abbas hoan nghênh tuyên bố chung của bảy nước và kêu gọi Israel đảo ngược ngay kế hoạch E1, đồng thời chấm dứt mở rộng khu định cư tại Bờ Tây bị chiếm đóng.

Vì sao các nước nói dự án vi phạm luật quốc tế?

Các chính phủ và tổ chức phản đối coi Bờ Tây là lãnh thổ bị chiếm đóng. Theo lập trường phổ biến của nhiều nước và cơ quan quốc tế, việc Israel xây dựng các khu định cư dân sự tại đây vi phạm luật quốc tế; Israel và những người ủng hộ khu định cư bác bỏ cách diễn giải này, đồng thời mô tả hoạt động xây dựng là chính sách phát triển và an ninh hợp pháp.

Những cảnh báo rằng Israel có thể trở thành một “nhà nước apartheid” hoặc “quốc gia bị cô lập” là các đánh giá chính trị và pháp lý của những người chỉ trích, không phải một kết luận pháp lý được mọi quốc gia công nhận. Các cảnh báo đó phản ánh lo ngại rằng việc duy trì kiểm soát lãnh thổ lâu dài trong bối cảnh các cộng đồng có quyền và địa vị khác nhau sẽ khiến phân chia lãnh thổ bằng thương lượng trở nên bất khả thi.

“Điểm không thể quay lại” có ý nghĩa gì?

Một gói thầu chưa đồng nghĩa với việc các căn nhà đã được xây dựng. Nhưng khi nhà phát triển, bên cho vay, nhà cung cấp hạ tầng và các cơ quan liên quan bắt đầu đưa ra cam kết tài chính hoặc pháp lý, chi phí hủy bỏ dự án sẽ tăng lên.

Đó là cơ sở của lập luận về “điểm không thể quay lại”: một kế hoạch từng gây tranh cãi có thể chuyển thành chuỗi cam kết thực tế, khiến chính phủ Israel trong tương lai khó đảo ngược hơn. Dù vậy, các nguồn được cung cấp xác nhận tầm quan trọng của gói thầu và thời hạn 19/10, chứ chưa xác minh độc lập chi tiết về các hợp đồng ngân hàng ràng buộc.

E1 gắn với bối cảnh bạo lực và di dời như thế nào?

Đây không chỉ là tranh chấp về vài nghìn căn nhà. E1 nằm trong bối cảnh mở rộng khu định cư và các tiền đồn, hạn chế tiếp cận đất đai, bạo lực của người định cư và sức ép buộc các cộng đồng Palestine phải rời bỏ nơi sinh sống.

Báo cáo của EU cho rằng dự án có thể làm gián đoạn lãnh thổ Bờ Tây và dẫn tới việc di dời hàng nghìn người Palestine trong khu vực. 17 Tổ chức Human Rights Watch cảnh báo dự án có thể làm phân mảnh Bờ Tây, cắt phần phía bắc khỏi phần phía nam và đẩy hơn 18 cộng đồng Bedouin vào nguy cơ bị cưỡng bức di dời.

Trong bối cảnh đó, những người phản đối xem E1 là bước thể chế hóa một thực tế lãnh thổ đã được định hình thêm bởi bạo lực, hạn chế đi lại và di dời. EU đã áp đặt các biện pháp hạn chế nhằm vào những cá nhân, tổ chức hỗ trợ hoạt động định cư cực đoan và các hành vi xâm phạm nghiêm trọng, có hệ thống đối với người Palestine. Anh, Australia, Canada, New Zealand và Na Uy cũng đã trừng phạt Itamar Ben-Gvir và Bezalel Smotrich với cáo buộc kích động bạo lực nhằm vào cộng đồng Palestine. 12

Vì sao phản ứng của Đức được chú ý?

Đức từ lâu là một trong những nước có tiếng nói quan trọng trong EU và từng được xem là trở ngại đối với các biện pháp kinh tế mạnh hơn nhằm vào Israel. Trong bối cảnh đó, việc Ngoại trưởng Johann Wadephul ủng hộ các biện pháp hiện có của EU đối với các tổ chức định cư cực đoan, đồng thời không loại trừ khả năng áp đặt thêm trừng phạt sau những phát biểu của Ben-Gvir, mang ý nghĩa chính trị đáng kể. 513

Ben-Gvir từng kêu gọi Israel nhắm mục tiêu và giết “30 đến 40” người Palestine tại Gaza mỗi ngày. EU lên tiếng yêu cầu Israel tuân thủ luật nhân đạo quốc tế và bảo vệ dân thường; đề xuất đưa Ben-Gvir vào danh sách trừng phạt của EU vẫn đang được xem xét. 34

Tuy nhiên, thay đổi trong phát biểu của Berlin chưa phải là cam kết ủng hộ các biện pháp thương mại mới. Nó chỉ cho thấy Đức có thể không còn tự động phản đối hoặc chặn mọi bước đi mạnh hơn của EU. Việc EU nhất trí về các biện pháp kinh tế rộng hơn vẫn khó khăn vì cần sự đồng thuận của các nước thành viên. 141516

Anh và EU có thể làm gì tiếp theo?

Các biện pháp đã được xác nhận chủ yếu là trừng phạt có mục tiêu nhằm vào những người định cư bạo lực, các tổ chức hỗ trợ họ và, ở một số nước, Ben-Gvir cùng Smotrich. 12

Những bước tiếp theo được thảo luận gồm mở rộng danh sách trừng phạt đối với các chính trị gia Israel cực hữu, cũng như xem xét các biện pháp liên quan đến thương mại. Tuy nhiên, bằng chứng hiện có chưa cho thấy Anh hoặc toàn EU đã thông qua một gói trừng phạt thương mại diện rộng mới. EU từng không đạt đồng thuận về việc trừng phạt Ben-Gvir và các biện pháp kinh tế nghiêm khắc hơn vẫn vấp phải phản đối trong nội bộ khối. 1416

Tác động khu vực và bài toán bầu cử tại Israel

Ai Cập, Jordan và các quan chức Palestine đã công khai lên án dự án như một mối đe dọa trực tiếp đối với khả năng thành lập nhà nước Palestine. Ai Cập đặc biệt đáng chú ý vì vừa là một cường quốc ngoại giao Arab, vừa là quốc gia Arab đầu tiên ký hiệp ước hòa bình với Israel. Cairo cảnh báo E1 sẽ củng cố hiện trạng và cắt Đông Jerusalem khỏi phần còn lại của lãnh thổ Palestine. 192021

Các phản đối được đưa tin từ Qatar, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, Indonesia, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia phù hợp với phản ứng rộng rãi trong khu vực đối với việc mở rộng khu định cư. Tuy nhiên, các nguồn hiện có chưa cung cấp đủ tài liệu gốc để mô tả riêng biệt và đầy đủ tuyên bố mới nhất của từng chính phủ.

Thời điểm mở thầu, chỉ vài ngày trước hạn nhận hồ sơ và khoảng một tuần trước bầu cử quốc hội dự kiến ngày 27/10, cũng làm tăng tính chính trị của dự án. Với cánh hữu cầm quyền, E1 có thể được dùng để phát đi tín hiệu rằng Israel đang thúc đẩy chính sách hướng tới sáp nhập trên thực tế. Ngược lại, nguy cơ bị cô lập ngoại giao, đối mặt với trừng phạt và làm xấu đi quan hệ với châu Âu có thể trở thành vấn đề trong tranh cử hoặc đàm phán liên minh. Ngày bầu cử nói trên chưa được các nguồn được cung cấp xác minh độc lập, nên cần tiếp cận thận trọng.

Bài kiểm tra đối với ảnh hưởng của Mỹ

Chính quyền Tổng thống Donald Trump được cho là phản đối việc sáp nhập chính thức Bờ Tây, nhưng chưa đưa ra biện pháp cụ thể để ngăn việc triển khai dự án E1. Một quan chức Mỹ giấu tên được dẫn lời nói khả năng chính quyền can thiệp để chặn bước tiến này là “bằng không”; tuy nhiên, tuyên bố đó chưa được xác minh độc lập trong các nguồn chính thức có sẵn.

Sự khác biệt giữa phản đối trên lập trường và gây sức ép thực tế chính là bài kiểm tra đối với Washington. Nếu Mỹ phản đối sáp nhập về mặt nguyên tắc nhưng không sử dụng đòn bẩy để ngăn các bước xây dựng khu định cư, Israel sẽ có ít lý do thực tế để dừng E1. Sức ép của Mỹ từng là một trong số ít yếu tố bên ngoài có khả năng tác động đáng kể đến các quyết định về khu định cư của Israel; trong khi đó, chỉ lên án ngoại giao từ châu Âu và khu vực nhiều lần cho thấy không đủ để đảo ngược chính sách.

Vì vậy, E1 không chỉ là câu chuyện về 1.234 căn nhà. Nó là phép thử xem cộng đồng quốc tế còn có thể biến phản đối ngoại giao thành hành động đủ sức ngăn một thay đổi lãnh thổ lâu dài hay không.