Biến đổi khí hậu có thể khiến giá lúa mì tăng gấp ba khi hạn hán lan rộng

Hạn hán không chỉ làm giảm sản lượng tại nơi nó xảy ra. Khi nhiều vùng trồng hoặc xuất khẩu lúa mì lớn cùng thiếu nước, cú sốc nguồn cung có thể lan qua thương mại quốc tế, kho dự trữ và giá lương thực.

Một nghiên cứu quốc tế cho thấy tình trạng khan hiếm nước nghiêm trọng (SWS) có thể giải thích khoảng 74% biến động giá lúa mì toàn cầu qua từng năm trong giai đoạn 2000–2021. Dựa trên mối quan hệ giữa khan hiếm nước và giá cả, các nhà nghiên cứu ước tính giá lúa mì trung bình khoảng 273 USD/tấn nếu Trái đất nóng lên 2°C và 364 USD/tấn ở mức 3°C. Mức 364 USD/tấn cao gần gấp ba giá lúa mì toàn cầu năm 2010 sau khi điều chỉnh theo lạm phát. 8

Đây không phải là dự báo rằng hạn hán sẽ tự động quyết định mọi biến động giá. Chi phí năng lượng, phân bón, lượng tồn kho, chính sách thương mại, xung đột và gián đoạn vận tải cũng tác động mạnh đến thị trường. Tuy nhiên, kết quả cho thấy vì sao hạn hán trở thành rủi ro kinh tế toàn cầu khi xảy ra đồng thời tại nhiều khu vực sản xuất quan trọng.

Hạn hán liên quan thế nào đến giá lúa mì?

Nghiên cứu sử dụng chỉ số SWS để phản ánh đồng thời phạm vi địa lý và thời gian kéo dài của tình trạng thiếu nước trong những giai đoạn cây trồng cần nước. Diện tích trồng lúa mì chịu SWS có mối liên hệ đặc biệt chặt chẽ với biến động giá lúa mì toàn cầu trong giai đoạn 2000–2021. 38

Trong lịch sử, trung bình khoảng 5% diện tích trồng lúa mì trên thế giới chịu khan hiếm nước nghiêm trọng mỗi năm. Vào những năm khô hạn đặc biệt, gồm 2000, 2010, 2012 và 2020, tỷ lệ này tăng lên trên 15%. 8

Sự khác biệt nằm ở mức độ đồng thời. Hạn hán chỉ xảy ra tại một khu vực đôi khi có thể được bù đắp bằng mùa vụ tốt ở nơi khác. Nhưng khi nhiều vùng cùng bị ảnh hưởng, số địa điểm có khả năng bù đắp sản lượng thiếu hụt giảm mạnh, khiến các nước nhập khẩu và doanh nghiệp thương mại dễ bị tổn thương hơn trước cú sốc nguồn cung toàn cầu.

Vì sao lúa mì nhạy cảm hơn ngô và gạo?

Lúa mì được giao dịch rộng rãi trên thị trường quốc tế, trong khi nguồn cung xuất khẩu tập trung tương đối lớn ở một số khu vực. Nếu các vùng này cùng thiếu nước, thiệt hại sản lượng có thể nhanh chóng truyền vào giá quốc tế và chi phí nhập khẩu lương thực.

Các điểm nghẽn vận tải còn có thể khuếch đại rủi ro. Nga và Ukraine chiếm khoảng một phần tư lượng lúa mì và lúa mạch được giao dịch trên toàn cầu. Một phân tích khác cho thấy khoảng 40% thương mại lúa mì và ngũ cốc thô có thể phải đi qua những điểm nghẽn được nghiên cứu. 28

Nghiên cứu nhận thấy mối liên hệ giữa khan hiếm nước trên diện rộng và giá lúa mì mạnh hơn đáng kể so với ngô, trong khi không tìm thấy mối liên hệ tương tự đối với gạo. Kết quả này nên được hiểu là một mối quan hệ thống kê mạnh, chứ chưa phải bằng chứng về một cơ chế duy nhất giải thích mọi khác biệt giữa các loại cây trồng. Mức độ giao thương quốc tế cao và sự tập trung nguồn cung ở các khu vực xuất khẩu lớn có thể là những lý do khiến lúa mì nhạy cảm hơn. 3

Giá lúa mì có thể tăng đến mức nào?

Theo các ước tính của nghiên cứu, giá lúa mì trung bình toàn cầu có thể đạt khoảng 273 USD/tấn ở mức nóng lên 2°C và 364 USD/tấn ở mức 3°C. Mức 3°C tương đương gần ba lần giá lúa mì toàn cầu năm 2010 sau điều chỉnh lạm phát. Đây là các ước tính theo kịch bản, được suy ra từ mối quan hệ giữa hạn hán và giá cả; không nên xem chúng là dự báo chính xác cho một năm cụ thể hay là bằng chứng cho thấy biến đổi khí hậu sẽ là nguyên nhân duy nhất khiến giá tăng. 8

Một nghiên cứu khác chỉ ra rủi ro tương tự: trong kịch bản nóng lên 2°C, những đợt tăng vọt giá tiêu dùng vốn hiện chỉ xảy ra khoảng một lần trong 20 năm có thể xuất hiện khoảng một lần trong 17 năm. 7 Các đợt tăng giá thường xuyên hơn sẽ gây áp lực lớn nhất lên những hộ gia đình và quốc gia dành phần lớn ngân sách hoặc nguồn thu ngoại tệ cho việc nhập khẩu lương thực.

Rủi ro dài hạn đối với các vùng trồng lúa mì

Các dự báo khí hậu trước đây cho thấy, nếu không giảm thiểu biến đổi khí hậu theo kịch bản phát thải cao, tới 60% diện tích trồng lúa mì hiện nay có thể đồng thời trải qua các đợt khan hiếm nước nghiêm trọng vào cuối thế kỷ, so với khoảng 15% hiện nay. Việc ổn định khí hậu phù hợp với mục tiêu của Hiệp định Paris sẽ giảm đáng kể rủi ro, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn; tác động dự kiến vẫn cao hơn điều kiện hiện tại. 5

Con số 60% mô tả tỷ lệ đất trồng chịu tình trạng thiếu nước đồng thời, không có nghĩa chắc chắn 60% sản lượng lúa mì sẽ bị mất. Kết quả thực tế còn phụ thuộc vào giống cây trồng, hệ thống tưới tiêu, phương thức canh tác, khả năng thích ứng, thương mại và việc chuyển dịch sản xuất sang các khu vực khác.

Áp lực hiện tại: hạn hán và gián đoạn Biển Đen

Hạn hán do khí hậu chỉ là một trong nhiều yếu tố gây sức ép lên thị trường lúa mì. Xung đột và logistics cũng có thể tạo ra cú siết nguồn cung ngay cả khi điều kiện mùa vụ không phải vấn đề chính.

Các cuộc tấn công gần đây nhằm vào cơ sở hạ tầng ngũ cốc tại Biển Đen đã làm gián đoạn vận chuyển, gia tăng rủi ro an ninh lương thực đối với các nước nhập khẩu lớn và đẩy giá lên cao. Trong báo cáo được trích dẫn, hợp đồng tương lai lúa mì chuẩn tại Chicago đã tăng hơn 17% kể từ đầu tháng 7.

Khi hạn hán làm giảm nguồn cung đồng thời cảng hoặc tuyến vận tải bị hư hại, các nước nhập khẩu có ít lựa chọn thay thế hơn. Sự kết hợp này nguy hiểm hơn nhiều so với từng rủi ro riêng lẻ và có thể khiến giá phản ứng mạnh hơn.

Hạn hán là vấn đề an ninh lương thực quốc tế

Bài học lớn hơn từ nghiên cứu là không nên xem hạn hán đối với lúa mì chỉ như tập hợp những sự cố nông nghiệp cục bộ. Các cú sốc sản xuất xảy ra đồng thời có thể lan truyền qua mạng lưới thương mại, hàng tồn kho, vận tải và giá đến tay người tiêu dùng.

Giảm rủi ro đòi hỏi hai hướng hành động song song: cắt giảm phát thải để hạn chế tình trạng khan hiếm nước ngày càng nghiêm trọng, đồng thời chuẩn bị cho những gián đoạn mà biến đổi khí hậu không thể tránh khỏi hoàn toàn. Sản xuất có khả năng chống chịu tốt hơn, tuyến thương mại đáng tin cậy, lượng dự trữ phù hợp và hỗ trợ dành cho các nước phụ thuộc vào nhập khẩu đều có thể giúp giảm tác động của hạn hán đồng thời. Bằng chứng hiện có cho thấy các biện pháp này cần được xem là một phần của chính sách ổn định thị trường và an ninh lương thực quốc tế, chứ không chỉ là giải pháp thích ứng ở cấp trang trại. 35