Học thuyết “tiến công” của Iran: Không đánh trước, nhưng sẽ trả đũa rộng hơn

Iran đang mô tả một dạng răn đe quyết liệt hơn: không chủ động tung đòn phủ đầu, nhưng sẽ phản ứng nhanh hơn, trên diện rộng hơn và có thể vượt ra ngoài biên giới nếu bị tấn công lần nữa. Chuẩn tướng Mohammad Akraminia, người phát ngôn quân đội Iran, nói việc chuyển từ học thuyết phòng thủ sang học thuyết “tiến công” không đồng nghĩa Tehran chấp nhận tấn công phủ đầu. Theo ông, Iran sẽ đáp trả ngay lập tức và ở quy mô lớn hơn sau khi khôi phục các hệ thống bị hư hại, đồng thời đưa các hệ thống mới vào hoạt động.

Đây là điểm phân biệt then chốt. Tehran đang trình bày học thuyết mới như một chính sách trả đũa có điều kiện, chứ không phải cam kết thường trực về việc khơi mào chiến tranh. Tuy vậy, phản ứng được cảnh báo sẽ có phạm vi địa lý rộng hơn, có thể bao gồm gây sức ép lên hoạt động hàng hải, nhắm tới các mục tiêu trong khu vực và tìm cách phá vỡ điều mà Iran gọi là phong tỏa hải quân của Mỹ.

“Tiến công” có nghĩa gì trong cách diễn giải của Iran?

Cách dùng thuật ngữ này cho thấy Tehran muốn rời xa tư thế chỉ phản ứng bị động. Các quan chức quân sự Iran nói lực lượng nước này trước đây ưu tiên phòng thủ vì đối phương là bên khởi đầu xung đột, nhưng hoạt động quân sự có thể mang tính tiến công nếu tình hình đòi hỏi.

Về thực tế, thông điệp của Iran gồm ba phần:

• Không tuyên bố đánh trước: Akraminia bác bỏ quan điểm cho rằng học thuyết tiến công đương nhiên bao gồm các cuộc tấn công phủ đầu.
• Trả đũa ngay lập tức: Nếu xảy ra một cuộc tấn công mới, Iran nói họ sẽ không lặp lại kiểu phản ứng chậm hơn hoặc giới hạn theo nguyên tắc “đòn nào trả đòn đó” như Tehran cho biết từng áp dụng.
• Mở rộng không gian tác chiến: Các quan chức Iran cảnh báo về những chiến dịch vượt ra ngoài lãnh thổ, cũng như nguy cơ leo thang trên toàn khu vực nếu Mỹ tiếp tục tấn công hoặc ngoại giao thất bại.

Vì vậy, đây là một chiến lược răn đe mang tính leo thang. Mục tiêu là thuyết phục Mỹ, Israel và các đối tác trong khu vực rằng một cuộc tấn công vào Iran sẽ tạo ra cái giá vượt xa chiến trường ban đầu. Các nhà phân tích tại Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) cũng đánh giá thông điệp của Tehran nhằm phát tín hiệu rằng nước này sẵn sàng mở rộng phạm vi tấn công và khôi phục khả năng răn đe.

Khôi phục năng lực đứng sau lời cảnh báo

Mức độ đáng tin của một phản ứng tức thời và rộng hơn phụ thuộc vào khả năng Iran khôi phục các bệ phóng, tên lửa, máy bay không người lái, hệ thống chỉ huy, phòng không và năng lực hải quân bị hư hại trong xung đột. Các quan chức Mỹ nói với Reuters rằng Iran vẫn duy trì được năng lực triển khai tên lửa và máy bay không người lái dù chịu tổn thất quân sự nặng nề; trong khi đó, các cuộc không kích của Mỹ cũng nhằm vào hệ thống phòng không, radar ven biển và những cơ sở hạ tầng quân sự khác.

Các quan chức Iran mô tả quá trình tái thiết vừa là nhu cầu quân sự, vừa là bằng chứng cho sức chống chịu trong nước. Quyền Bộ trưởng Quốc phòng Majid Ebnolreza nói các dây chuyền sản xuất quốc phòng đang hoạt động tích cực hơn trước, đồng thời nhấn mạnh công nghệ nội địa và các hệ thống tiên tiến.

Sau đó, Chuẩn tướng Reza Talaei-Nik, người phát ngôn Bộ Quốc phòng Iran, tuyên bố sản lượng vũ khí và thiết bị quốc phòng hằng năm của nước này đã tăng gấp đôi trong giai đoạn từ tháng 7 năm 2025 đến tháng 7 năm 2026. Ông cũng nói một số sản phẩm chiến lược và vật tư phục vụ chiến tranh tăng hơn gấp ba lần trong thời gian xung đột.

Tuy nhiên, những con số này cần được xem là tuyên bố chính thức từ phía Iran, chưa phải các số liệu đã được kiểm toán độc lập. Các thông tin hiện có cho thấy Iran đang nỗ lực tái lập và mở rộng năng lực sản xuất, nhưng chưa đủ để xác định đầy đủ quy mô, chất lượng hay mức độ sẵn sàng chiến đấu của mọi hệ thống mà Tehran cho biết đã chế tạo. ISW nhận định việc Iran tái constitute năng lực quân sự trong thời gian ngừng bắn phù hợp với hành vi của một lực lượng có thời gian và không gian để khôi phục sau giao tranh.

Vì sao eo biển Hormuz giữ vị trí trung tâm?

Thông điệp quân sự của Iran gắn chặt với eo biển Hormuz — tuyến hàng hải huyết mạch nằm giữa Iran và bán đảo Arab, đồng thời là điểm nghẽn chiến lược của tranh chấp với Washington. Theo Reuters, các cuộc tấn công và hạn chế đi lại đã khiến hoạt động vận tải qua eo biển gần như đình trệ.

Giá trị chiến lược đối với Tehran không nhất thiết nằm ở việc Iran có quyền sở hữu pháp lý không thể tranh cãi đối với toàn bộ tuyến hàng hải. Thay vào đó, Iran có thể sử dụng năng lực quân sự gần eo biển và nguy cơ tấn công để làm việc lưu thông trở nên nguy hiểm hoặc khó khăn, qua đó làm tăng chi phí kinh tế và chính trị đối với Mỹ cùng các nước khác. Báo cáo của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ ghi nhận các mối đe dọa và vụ tấn công đã phần lớn làm gián đoạn giao thông hàng hải, đồng thời cho thấy bất đồng về cách quản lý eo biển trong tương lai.

Hai bên cũng mô tả tình hình theo những cách khác nhau. Bản ghi nhớ ngày 17 tháng 6 đề cập việc dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ và việc Iran sắp xếp cho tàu thương mại đi qua an toàn trong 60 ngày, nhưng để ngỏ vấn đề quản lý eo biển về lâu dài. Iran bác bỏ tuyên bố của Mỹ rằng Washington đang kiểm soát Hormuz, trong khi Tổng thống Donald Trump nói Mỹ đang “kiểm soát hoàn toàn” tuyến đường này.

Ngoại giao là điều kiện kích hoạt leo thang

Các cảnh báo của Iran đều gắn với khả năng tiến trình ngoại giao thất bại. Một quan chức cấp cao Iran nói với Reuters rằng Tehran sẽ leo thang tại eo biển Hormuz và các khu vực bên ngoài, đồng thời tiến hành một cuộc tấn công “đúng thời điểm và chính xác” để phá vỡ phong tỏa hải quân của Mỹ nếu Washington không thực hiện thỏa thuận tạm thời trong vòng vài tuần.

Trong khi đó, ông Trump nói Mỹ sẽ tạm hoãn một cuộc tấn công mới nếu có thể nhanh chóng đạt thỏa thuận nhằm chấm dứt tham vọng hạt nhân của Iran và mở lại Hormuz. Điều này khiến tư thế quân sự và đàm phán gắn chặt với nhau: Tehran càng nghi ngờ khả năng thỏa thuận được thực thi, Iran càng trình bày sức mạnh quân sự như phương án thay thế cho ngoại giao.

Kết quả là một học thuyết dựa trên kiềm chế có điều kiện và đe dọa mở rộng xung đột. Iran nói sẽ không đánh trước, nhưng cảnh báo bất kỳ cuộc tấn công mới nào cũng có thể kéo theo một chiến dịch nhanh hơn, rộng hơn, được hậu thuẫn bởi sản lượng vũ khí trong nước tăng và sức ép lên hoạt động hàng hải.

Điểm chưa rõ không nằm ở việc các quan chức Iran đang nói gì, mà ở mức độ sẵn sàng tác chiến thực sự của năng lực được tuyên bố là đã khôi phục. Câu hỏi lớn hơn là lời cảnh báo này có đủ sức ngăn một cuộc tấn công mới hay ngược lại, sẽ khiến nguy cơ tính toán sai và leo thang trong khu vực tăng lên.