Kế hoạch “M&Ms” của Ukraine: Đàn drone AI nhằm đóng cửa các sân bay Moscow

Một kế hoạch nhằm khiến Moscow không thể bay bình thường

The Atlantic đưa tin các quan chức Ukraine từng xây dựng kế hoạch có mật danh “M&Ms”, dự kiến phóng tới 1.000 drone nhỏ, giá rẻ và gần như giống hệt nhau mỗi đêm nhằm vào các sân bay ở Moscow. Mục tiêu được mô tả không phải là phá hủy trực tiếp nhà ga hay đường băng, mà là duy trì tình trạng nguy hiểm trong không phận dân sự đủ lâu để buộc các sân bay phải đóng cửa, làm gián đoạn hoạt động của các hãng hàng không quốc tế và gây sức ép lên giới tinh hoa Nga, qua đó tác động đến Tổng thống Vladimir Putin. Báo cáo dựa trên hai nguồn ẩn danh và chưa được xác minh độc lập; một quan chức thuộc văn phòng Tổng thống Volodymyr Zelensky gọi kế hoạch này là “hoàn toàn vô nghĩa”.

Theo mô tả, các drone sẽ sử dụng camera để nhận diện địa hình, công trình hoặc đặc điểm cảnh quan nhằm tự định vị—một phương thức đôi khi được gọi là “đối sánh bản đồ” (map matching)—thay vì cần con người điều khiển liên tục. Lợi thế quân sự của phương án nằm ở quy mô: một số lượng lớn thiết bị tương đối rẻ có thể làm hệ thống phòng không Nga quá tải, ngay cả khi nhiều chiếc bị đánh chặn.

Nếu được thực hiện, các đợt phóng liên tiếp có thể khiến những hãng hàng không nước ngoài vẫn đang bay tới Moscow, trong đó có các hãng sử dụng Istanbul hoặc Dubai làm trung tâm trung chuyển quốc tế, phải tạm dừng dịch vụ. Khi đó, tác động chính sẽ đến từ việc làm tê liệt hoạt động hàng không và giao thông quốc tế, thay vì một cuộc tấn công phá hủy cơ sở hạ tầng sân bay.

Vì sao giới tài phiệt Nga được xem là đòn bẩy?

Logic phía sau M&Ms được cho là mang tính cưỡng ép chính trị hơn là hủy diệt thuần túy. Nếu các sân bay Moscow đóng cửa trong thời gian dài, những người Nga tương đối giàu có—nhóm thường phụ thuộc vào các trung tâm hàng không nước ngoài để đi lại quốc tế—sẽ mất một tuyến đường quan trọng ra vào đất nước.

Theo các nguồn của The Atlantic, sự bất tiện này nhằm thách thức quan niệm rằng giới tinh hoa Nga có thể sống tách biệt khỏi chiến tranh. Việc hạn chế khả năng đi lại quốc tế của họ được kỳ vọng sẽ tạo thêm sức ép buộc chính quyền Putin quay lại bàn đàm phán.

Tuy nhiên, đây cũng là một phương án đầy rủi ro. Một chiến dịch nhắm vào hàng không dân dụng sẽ ảnh hưởng đến hành khách, phi hành đoàn, nhân viên sân bay và công dân của những quốc gia không trực tiếp tham chiến. Vì vậy, đòn bẩy chính trị của kế hoạch phụ thuộc vào khả năng gây gián đoạn trên diện rộng mà không dẫn đến thảm họa với thương vong lớn.

Drone tự hành gần sân bay: Bài toán pháp lý và nhân đạo

Việc một drone có khả năng tự hành không đồng nghĩa tự động là bất hợp pháp. Những câu hỏi pháp lý cốt lõi là hệ thống được lập trình và điều khiển ra sao, mục tiêu dự kiến là gì, nó có thể phân biệt đáng tin cậy giữa mục tiêu quân sự và vật thể dân sự hay không, cũng như các biện pháp phòng ngừa nào đã được áp dụng để giảm thiểu thương vong có thể lường trước.

Một đàn drone tự hành hoạt động quanh các sân bay dân sự đông đúc sẽ phải đối mặt với môi trường đặc biệt phức tạp: máy bay, nhà ga, đường băng, phương tiện mặt đất và con người cùng xuất hiện trong một vùng không phận thay đổi nhanh chóng. Drone dựa vào nhận dạng hình ảnh có thể mất dấu môi trường xung quanh, nhận diện nhầm vật thể hoặc không còn khả năng được chuyển hướng kịp thời nếu con người không duy trì quyền kiểm soát liên tục.

Những rủi ro này liên quan trực tiếp đến các nguyên tắc cơ bản của luật nhân đạo quốc tế: phân biệt giữa dân thường và mục tiêu quân sự, tính cân xứng của cuộc tấn công và nghĩa vụ áp dụng các biện pháp phòng ngừa. Ngay cả khi mục tiêu dự kiến là chức năng quân sự hoặc an ninh của một sân bay, một chiến dịch được kỳ vọng sẽ khiến hàng không dân dụng trở nên không an toàn vẫn phải tính đến nguy cơ có thể dự đoán đối với dân thường và cơ sở hạ tầng dân sự.

Quy mô của M&Ms càng lớn thì việc đánh giá và kiểm soát những nguy cơ đó càng khó khăn, chứ không phải dễ hơn.

Zelensky được cho là lo drone bắn trúng máy bay dân dụng

Các nguồn của The Atlantic nói rằng ông Zelensky lo một trong những drone có thể đâm hoặc tấn công một máy bay chở khách, khiến hành khách, phi hành đoàn hoặc nhân viên sân bay thiệt mạng. Theo bài báo, ông lo sự cố như vậy có thể bị mô tả là “cướp biển”, nhưng vẫn để quá trình chuẩn bị tiếp tục trong nhiều tháng vì hy vọng tạo ra tác động ngoại giao.

Thông tin này đang bị tranh cãi. Người phát ngôn của tổng thống Ukraine từ chối bình luận, trong khi một quan chức khác bác bỏ toàn bộ câu chuyện và nói Ukraine không sở hữu các vũ khí tầm xa đủ chính xác, đáng tin cậy để tấn công sân bay Moscow mà không tạo ra rủi ro không thể chấp nhận đối với dân thường.

Điểm cần nhấn mạnh là M&Ms không phải một chiến dịch đã được xác nhận. Đây là thông tin về một đề xuất được cho là từng tồn tại, chủ yếu dựa trên lời kể của các nguồn ẩn danh và đi kèm sự phủ nhận rõ ràng từ một quan chức trong văn phòng Zelensky.

Vì sao kế hoạch bị đình lại?

The Atlantic liên hệ việc kế hoạch bị đình chỉ với quyết định của ông Zelensky trong việc cách chức Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov vào tháng 7. Fedorov là nhân vật gắn liền với nỗ lực mở rộng sản xuất drone và thúc đẩy đổi mới công nghệ quân sự của Ukraine. Các bài viết khác cũng mô tả những bất đồng giữa Fedorov và Tổng tư lệnh khi đó là Oleksandr Syrskyi về định hướng chiến tranh và vai trò của công nghệ.

Sau đó, cả hai đều rời vị trí trong một đợt thay đổi nhân sự lãnh đạo rộng hơn. Yevhenii Khmara được bổ nhiệm làm quyền Bộ trưởng Quốc phòng, rồi sau đó được đề cử và phê chuẩn chính thức cho vị trí này, theo các thông tin được trích dẫn trong phạm vi đưa tin liên quan.

Việc Fedorov bị cách chức cũng gây tranh cãi chính trị và dẫn đến các cuộc biểu tình. Các bài tường thuật khi đó cho biết ông kêu gọi tổ chức bầu cử trong thời chiến, bổ sung một chiều kích chính trị nội bộ cho sự thay đổi vốn đã rất nhạy cảm trong bộ máy quốc phòng Ukraine.

Tuy vậy, các nguồn hiện có không chứng minh rằng những thay đổi nhân sự được thực hiện riêng để ngăn M&Ms. Chúng chỉ cho thấy kế hoạch được cho là dừng lại trong khoảng thời gian Fedorov bị loại khỏi chính phủ.

“Đình lại” không đồng nghĩa “hủy bỏ vĩnh viễn”

The Atlantic mô tả M&Ms là kế hoạch bị đình trệ hoặc xếp lại, chứ không khẳng định đã bị hủy bỏ hoàn toàn. Điều này để ngỏ khả năng một phiên bản điều chỉnh có thể được xem xét lại dưới ban lãnh đạo hoặc trong hoàn cảnh khác. Dù vậy, không có bằng chứng trong các thông tin được cung cấp cho thấy chiến dịch đã được khôi phục hoặc từng được triển khai.

M&Ms cũng cần được phân biệt với chiến dịch sử dụng drone tầm xa thực tế và vẫn đang diễn ra của Ukraine. Ukraine tiếp tục phóng drone nhằm vào các mục tiêu trong và xung quanh Moscow, trong khi thủ đô Nga từng phải tạm thời đóng cửa sân bay trước các hoạt động drone trong những đợt trước đó.

Ngày 16 tháng 8, giới chức Nga tuyên bố đã phá hủy 822 drone Ukraine trên khắp nước Nga; hàng trăm chiếc được cho là hướng về khu vực Moscow. Reuters và NPR đưa tin về các tuyên bố này, đồng thời nêu thương vong và thiệt hại ở khu vực Moscow. Tuy nhiên, tổng số drone được phóng cũng như số lượng bị đánh chặn vẫn khó xác minh độc lập.

Kết luận

Câu chuyện M&Ms mô tả một chiến lược gây sức ép chưa được thực hiện: dùng số lượng lớn drone giá rẻ, dẫn đường bằng hình ảnh và có mức độ tự hành cao để khiến các sân bay dân sự Moscow không thể vận hành bình thường.

Sức mạnh của phương án nằm ở chiến thuật “lấy số đông áp đảo”—một đàn drone rẻ tiền có thể gây gián đoạn lớn cho hàng không và phòng không. Nhưng đó cũng chính là điểm yếu nghiêm trọng nhất: triển khai vũ khí tự hành trong không gian có máy bay dân dụng, hành khách và nhân viên sân bay.

Chiến dịch drone tầm xa của Ukraine là thực tế và đã được nhiều nguồn đưa tin. Riêng kế hoạch M&Ms vẫn chỉ là một cáo buộc dựa trên các nguồn ẩn danh, bị một quan chức thuộc văn phòng tổng thống Ukraine phủ nhận và không phải bằng chứng cho thấy những đàn drone 1.000 chiếc từng được phóng nhằm vào các sân bay Moscow.