Chiến sự Biển Đen biến tuyến xuất khẩu lúa mì thành điểm nghẽn mới

Cú sốc nguồn cung giờ đây tác động lên cả hai đầu Biển Đen

Khủng hoảng ngũ cốc tại Biển Đen đã chuyển từ mối đe dọa chủ yếu đối với xuất khẩu của Ukraine thành cú sốc logistics ảnh hưởng đến cả hai hệ thống xuất khẩu lớn. Nga tăng cường tấn công cảng Ukraine và tàu thương mại trong đúng thời điểm mùa thu hoạch năm 2026 đạt đỉnh. Đến ngày 12/8, một cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào Novorossiysk cũng khiến các cảng ngũ cốc lớn của Nga tạm dừng hoạt động.

Hệ quả trước mắt là thị trường lúa mì thắt chặt hơn, giá cao hơn và các nhà nhập khẩu phải tranh giành những lô hàng thay thế. Trong khi đó, nông dân Ukraine gặp khó khăn trong việc đưa nông sản mới thu hoạch ra thị trường.

Xuất khẩu Ukraine lao dốc đúng lúc kho chứa chịu áp lực

Nga đã mở rộng các cuộc tấn công vào hạ tầng cảng Ukraine và tàu dân sự mang cờ nước ngoài quanh khu vực Odesa. Reuters cho biết riêng trong tháng 7, Ukraine ghi nhận 35 vụ tấn công nhằm vào tàu đang ở cảng, 22 vụ trên biển và 67 cuộc tấn công vào các cơ sở cảng. Đến cuối tháng 7, các chủ tàu đã ngừng đưa tàu vào khu vực Odesa dù hành lang vận chuyển chưa chính thức bị đóng.

Sự gián đoạn xảy ra vào thời điểm đặc biệt nhạy cảm: vụ thu hoạch lúa mì của Ukraine đang ở cao điểm, còn hệ thống kho bãi và vận tải nội địa vốn đã chịu sức ép. Xuất khẩu ngũ cốc của nước này được cho là giảm 75% trong hai tuần đầu tháng 8.

Kyiv đã hạ mục tiêu xuất khẩu ngũ cốc niên vụ 2026/27 tới 12%, từ dự báo trước đó 43 triệu tấn xuống còn 38–40 triệu tấn. Bộ trưởng Nông nghiệp Ukraine cho biết nguyên nhân là các cuộc tấn công của Nga vào mạng lưới cảng phía nam.

Một ước tính riêng cho rằng tổng xuất khẩu nông sản của Ukraine trong niên vụ có thể chỉ đạt khoảng 29,6 triệu tấn, thấp hơn 54% so với ước tính trước đó là 64,4 triệu tấn. Đây là một kịch bản ước tính được báo cáo, không phải dự báo đồng thuận hay kết quả chắc chắn.

Vấn đề trong nước không chỉ là doanh thu xuất khẩu sụt giảm. Khi không thể đưa ngũ cốc ra cảng, hàng hóa bị dồn lại trong nội địa, kho chứa nhanh chóng đầy lên và nông dân mất vị thế thương lượng. Reuters ghi nhận giá thu mua tại trang trại giảm, sức chứa hạn chế và áp lực dòng tiền ngày càng lớn, ngay cả khi giá lúa mì quốc tế tăng.

Nói cách khác, Ukraine có thể vẫn thu hoạch được ngũ cốc nhưng thiếu tuyến logistics an toàn và đủ rẻ để bán số hàng đó trước khi vụ mùa tiếp theo bắt đầu.

Novorossiysk cho thấy Nga cũng dễ tổn thương

Ngày 12/8, một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa quy mô lớn của Ukraine đã làm hư hại các cơ sở ngũ cốc tại Novorossiysk, một trong những đầu mối xuất khẩu lớn của Nga trên Biển Đen. Theo các nguồn trong ngành được Reuters dẫn lại, hai bến cảng lớn tạm dừng hoạt động; một số báo cáo khác cho biết thiệt hại có thể ảnh hưởng đến cả bến thứ ba.

Novorossiysk có ý nghĩa đặc biệt với thị trường vì Nga là nước xuất khẩu lúa mì lớn nhất thế giới. Tuy vậy, thời gian gián đoạn và khối lượng ngũ cốc thực sự bị mất khỏi thị trường vẫn chưa được xác định chắc chắn. Các nguồn hiện có cho thấy một cú gián đoạn ngắn hạn đáng kể, nhưng chưa đủ để kết luận về lượng cung toàn cầu bị mất vĩnh viễn.

Tuyến đường thay thế chưa thể bù đắp nhanh cho đường biển

Ukraine đang xem xét nhiều phương án khác, gồm đường sắt, đường bộ và tuyến sông Danube. Kyiv cũng thảo luận khả năng vận chuyển bằng đường sắt qua Moldova đến cảng Constanța của Romania.

Những tuyến này giúp giảm rủi ro bị tấn công trực tiếp trên biển, nhưng thường hạn chế hơn, chậm hơn hoặc đắt hơn so với vận chuyển bằng tàu biển trọng tải lớn. Bộ Nông nghiệp Ukraine cho biết các tuyến thay thế sớm nhất cũng phải đến cuối tháng 8 mới đạt công suất cần thiết và chỉ có thể xử lý khoảng một nửa khối lượng thường đi qua các cảng Biển Đen bị ảnh hưởng.

Điều đó khiến một sự cố hàng hải tạm thời có thể biến thành vấn đề kéo dài cả mùa vụ. Kho nội địa, toa tàu, cửa khẩu, xe tải và sà lan sẽ cùng cạnh tranh công suất trong một khoảng thời gian ngắn.

Giá lúa mì tăng vì “phí bảo hiểm rủi ro”

Theo Reuters, đến ngày 20/8, giá hợp đồng tương lai lúa mì tại Chicago đã tăng hơn 17% so với đầu tháng 7. Riêng ngày 12/8, giá kỳ hạn Chicago tăng khoảng 3% sau cuộc tấn công vào Novorossiysk, khi thị trường đánh giá khả năng cả nguồn cung Nga lẫn Ukraine cùng bị gián đoạn.

Giá chào xuất khẩu vật chất từ các nhà cung cấp thay thế cũng tăng. Báo cáo ngày 19/8 của Bộ Nông nghiệp Mỹ cho biết giá chào lúa mì xuất khẩu của Mỹ tăng cùng với giá kỳ hạn và mức biến động cao hơn liên quan đến thương mại Biển Đen. Lúa mì Hard Red Winter tăng 26 USD so với tháng trước, lên 321 USD/tấn; Soft Red Winter tăng 13 USD, lên 268 USD/tấn; còn Hard Red Spring tăng 24 USD, lên 301 USD/tấn.

Lúa mì Australia giao tới châu Á được báo giá khoảng 315–320 USD/tấn vào ngày 20/8. Trước đó, S&P Global Commodity Insights định giá lúa mì Australian Premium White ở mức 289 USD/tấn vào ngày 31/7, tăng 18 USD so với đầu tháng.

Các mức giá này không hoàn toàn có thể so sánh trực tiếp vì khác nhau về hàm lượng protein, chất lượng, cước vận tải, điểm giao hàng và điều khoản hợp đồng. Nhưng chúng cùng cho thấy hướng đi của cú sốc: khi lúa mì Biển Đen khó bốc xếp hoặc khó mua bảo hiểm hơn, người mua phải trả nhiều tiền hơn cho các nguồn cung đáng tin cậy ở xa hơn.

Các nhà nhập khẩu châu Á tìm hàng thay thế

Các báo cáo ước tính lượng lúa mì mua cho mùa hè ở châu Á bị giao chậm vào khoảng 2–2,5 triệu tấn. Một nguồn cho rằng số hàng này tương đương 30–50% nhu cầu nhập khẩu của một số nhà máy xay xát, nhưng chưa có đủ bằng chứng để xác định tỷ lệ đáng tin cậy cho toàn bộ thị trường châu Á.

Indonesia được cho là đang tìm nguồn từ Australia, Argentina và Romania sau khi khoảng 600.000 tấn đã ký hợp đồng từ khu vực bị đặt vào tình trạng rủi ro. Bangladesh, Thái Lan và Việt Nam cũng được các báo cáo xác định là những nước có thể chịu ảnh hưởng từ gián đoạn nguồn cung Nga–Ukraine, nhưng các nguồn hiện có không cho phép đưa ra tỷ lệ phụ thuộc chính xác và cập nhật cho từng nước.

Phản ứng thực tế là đa dạng hóa nguồn mua, hướng tới Mỹ, Australia, Argentina và những nhà cung cấp khác. Cách này có thể ngăn tình trạng thiếu hàng vật chất ngay lập tức, nhưng không loại bỏ cú sốc chi phí. Hành trình dài hơn, nguồn tàu hạn chế, phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh cao hơn và yêu cầu tài chính lớn hơn đều làm tăng giá lúa mì khi giao đến nơi.

Ai đối mặt với rủi ro an ninh lương thực lớn hơn?

Ai Cập và Indonesia được xác định là những khách hàng lớn đặc biệt nhạy cảm với nguồn cung Biển Đen bị thắt chặt. Một báo cáo khác cho biết Ai Cập đã nhập hơn 4/5 lượng lúa mì từ Nga và Ukraine trong nửa đầu năm 2026. Tuy nhiên, đây là ước tính theo một giai đoạn cụ thể, không nên xem như tỷ lệ phụ thuộc cố định lâu dài.

Dữ liệu hiện có chưa đủ để đưa ra tỷ lệ phụ thuộc hiện tại với cùng mức độ chính xác cho Algeria, Bangladesh, Jordan, Thái Lan hay Việt Nam. Mức độ ảnh hưởng ở từng nước còn phụ thuộc vào thời điểm mua hàng, lượng tồn kho, sản lượng trong nước, hợp đồng với nhà cung cấp và chính sách mua vào của chính phủ.

Với người tiêu dùng, tác động đầu tiên thường không phải là kệ hàng trống ngay lập tức. Chính phủ, nhà máy xay xát và doanh nghiệp kinh doanh ngũ cốc có thể sử dụng tồn kho, trì hoãn mua hàng, đổi nguồn cung hoặc hấp thụ một phần chi phí tăng thêm. Áp lực sẽ nghiêm trọng hơn nếu gián đoạn kéo dài qua nhiều chu kỳ mua, đồng thời tồn kho giảm và ngân sách dành cho trợ giá lương thực bị hạn chế.

Đề xuất bảo vệ tàu hàng chưa giải quyết được rủi ro

Khi các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại và cảng tăng mạnh, Kyiv đã thông qua một bên trung gian đề xuất hai phía ngừng tấn công các mục tiêu dân sự trên Biển Đen. Nga sau đó bác bỏ ý tưởng về một lệnh ngừng bắn hoặc lệnh tạm dừng hạn chế tại khu vực này, khiến hoạt động vận tải thương mại tiếp tục đối mặt với nguy cơ leo thang.

Nếu không có một cơ chế an ninh khả thi, chủ tàu và công ty bảo hiểm phải tính nguy cơ hư hại, trì hoãn hoặc bỏ chuyến vào mọi hành trình. Vì vậy, một cảng dù vẫn hoạt động cũng không thực sự hữu dụng nếu tàu không thể mua bảo hiểm với chi phí chấp nhận được hoặc thủy thủ đoàn không muốn đi vào khu vực nguy hiểm.

Kịch bản Nga và Ukraine cùng gián đoạn xuất khẩu

Rủi ro lớn nhất đối với thị trường toàn cầu là hai hệ thống xuất khẩu cùng suy giảm trong một thời gian dài. Các cảng Ukraine bị hạn chế bởi các cuộc tấn công của Nga, trong khi cuộc tấn công vào Novorossiysk cho thấy các bến cảng Nga cũng có thể bị tổn thương.

Nếu tình trạng này kéo dài, các nhà nhập khẩu sẽ phải tranh giành một nhóm nhỏ hơn các nguồn cung thay thế, đúng lúc chi phí vận tải, bảo hiểm và tài chính cùng tăng. Giá lúa mì, bột mì và bánh mì có thể tăng theo độ trễ, tùy vào thời gian cảng bị đình trệ, lượng hàng trong kho, khả năng tiếp nhận của các cảng thay thế và tốc độ người mua thuê được tàu cũng như mua bảo hiểm.

Một sự cố nghiêm trọng hoặc việc đóng cửa eo biển Hormuz sẽ tạo thêm cú sốc riêng về năng lượng và vận tải. Giá nhiên liệu và cước tàu cao hơn có thể khiến lúa mì thay thế đắt hơn nữa, đồng thời làm giảm khả năng duy trì các chương trình trợ giá lương thực ở những nước thu nhập thấp phụ thuộc vào nhập khẩu.

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chưa cho phép ước tính chính xác mức lạm phát lương thực hoặc tình trạng mất an ninh lương thực cấp tính trong kịch bản này. Kết quả sẽ phụ thuộc lớn vào thời gian gián đoạn, phạm vi địa lý, lượng tồn kho và khả năng duy trì các tuyến vận tải thay thế.

Kết luận

Các cuộc tấn công tại Biển Đen chưa tạo ra một mức thiếu hụt ngũ cốc toàn cầu cố định đã được chứng minh bằng số tấn bị mất. Nhưng chúng đã tạo ra một cú sốc logistics và rủi ro rất rõ ràng đúng lúc mùa thu hoạch diễn ra.

Xuất khẩu Ukraine giảm mạnh, công suất cảng Nga cũng tạm thời bị ảnh hưởng, các tuyến thay thế chưa thể nhanh chóng bù cho đường biển, còn người mua lúa mì phải trả thêm tiền để bảo đảm nguồn hàng từ những nơi xa hơn.

Nếu gián đoạn chỉ kéo dài trong thời gian ngắn, tồn kho và các nhà cung cấp thay thế có thể hạn chế thiệt hại. Nếu các cuộc tấn công tiếp tục nhằm vào cảng, tàu hàng và các điểm nghẽn vận tải, thị trường sẽ phải đối mặt với vấn đề dai dẳng hơn: giá lúa mì giao đến nơi cao hơn, ngân sách nhập khẩu lương thực bị siết chặt và nguy cơ tổn thương lớn hơn ở các quốc gia phụ thuộc nhiều vào ngũ cốc nhập khẩu.