Neom lùi bước sau hơn 50 tỷ USD: Vì sao Saudi Arabia tạm dừng The Line?

Cuộc điều tra của The Wall Street Journal mô tả Neom không phải là một thành phố tương lai đang được chỉnh sửa nhẹ, mà là một siêu dự án đang thu hẹp mạnh. Saudi Arabia được cho là đã chi hơn 50 tỷ USD, hoạt động xây dựng tại nhiều hạng mục lớn bị đình chỉ hoặc giảm tốc, còn vương quốc này phải dự trù thêm hàng tỷ USD để rút khỏi các cam kết hiện có.

Câu hỏi giờ đây không còn là Neom có được xây đúng như những gì từng công bố hay không. Điều đáng chú ý hơn là hạng mục nào có thể cứu vãn, hạng mục nào sẽ bị thu nhỏ, và số phận của những kết cấu đang dang dở giữa sa mạc sẽ ra sao.

Quy mô của cuộc rút lui

Neom được Thái tử Mohammed bin Salman giới thiệu như dự án chủ lực trong chương trình Vision 2030, kế hoạch đa dạng hóa nền kinh tế Saudi Arabia và giảm phụ thuộc vào dầu mỏ. Ý tưởng ban đầu được quảng bá với quy mô khoảng 500 tỷ USD, chủ yếu do Quỹ Đầu tư Công Saudi Arabia (Public Investment Fund, viết tắt là PIF) tài trợ.

Hạng mục nổi tiếng nhất, The Line, được hình dung là một thành phố tuyến tính dài 170 km, với mặt ngoài phủ gương. Theo các thông tin được đưa tin, công việc tại đây đã bị tạm dừng ít nhất đến năm 2030.

Trojena, khu nghỉ dưỡng trên núi thuộc Neom, cũng chậm hơn kế hoạch. Saudi Arabia đã hoãn Đại hội Thể thao Mùa đông châu Á 2029, sự kiện vốn dự kiến tổ chức tại Trojena, qua đó làm suy yếu thêm mốc thời gian ban đầu của dự án.

Vì sao khoản 16 tỷ USD để rút khỏi dự án lại đáng chú ý?

Ngân sách Neom cho giai đoạn 2026–2030 được cho là bao gồm khoảng 60 tỷ riyal Saudi, tương đương khoảng 16 tỷ USD, dành cho chi phí chấm dứt hợp đồng với nhà thầu và rút khỏi các thỏa thuận đã ký. Con số này xuất hiện trong các bản tin dẫn lời những người nắm thông tin về ngân sách dự án.

Điều đó không đồng nghĩa toàn bộ Neom đã chính thức bị hủy. Tuy nhiên, nó cho thấy việc thu hẹp hoặc thương lượng lại một phần dự án sẽ là một gánh nặng tài chính rất lớn. Các hợp đồng xây dựng dài hạn thường có điều khoản phạt và những nghĩa vụ liên quan, vì vậy dừng thi công không có nghĩa là chi phí cũng lập tức dừng lại.

Saudi Arabia vì thế rơi vào một thế khó: phải chi những khoản tiền đáng kể để giảm các cam kết tương lai, đồng thời đối mặt với chi phí của những công trình đã xây một phần hoặc bị bỏ dở.

Bài toán kỹ thuật của The Line nằm ngay trong ý tưởng ban đầu

Những trở ngại của Neom không chỉ đến từ quản lý hay tiến độ. Chính hình thái của The Line đã tập trung các thách thức của cả một vùng đô thị vào một công trình liên tục, kéo dài bất thường.

Một dự án như vậy phải đồng thời xử lý việc đào móng, nền móng, chuyển vị kết cấu, hệ thống tiện ích, giao thông, cấp nước, làm mát, vận chuyển vật liệu và bảo trì lâu dài trên địa hình sa mạc khắc nghiệt. Lớp vỏ phản chiếu cùng quy mô tuyến tính cực lớn còn tạo thêm nhiều yêu cầu về thiết kế và thi công.

Các vấn đề này không tồn tại độc lập. Việc giải quyết một bài toán có thể khiến bài toán khác phức tạp hơn: nền móng sâu hoặc rộng hơn làm tăng khối lượng đào; công trình càng dài thì hệ thống giao thông và tiện ích càng khó vận hành; còn một môi trường khép kín hoặc được kiểm soát chặt chẽ để tạo tiện nghi trong khí hậu nóng sẽ kéo theo nhu cầu năng lượng và bảo trì cao hơn.

Tham vọng vật lý của The Line vì vậy chuyển thành sự phức tạp và chi phí ngày càng tăng. The Wall Street Journal mô tả tình thế này là lúc những chi phí phi thường va chạm với thực tế tài chính.

Áp lực tài chính biến rủi ro kỹ thuật thành sự thu hẹp chiến lược

Neom phải cạnh tranh nguồn vốn với nhiều ưu tiên khác của Saudi Arabia, trong bối cảnh chi phí và rủi ro bàn giao ngày càng khó kiểm soát. Mức ngân sách 500 tỷ USD được công bố ban đầu không thể bảo đảm rằng những hạng mục tham vọng nhất vẫn khả thi về kinh tế khi thiết kế, hợp đồng và tiến độ liên tục thay đổi.

Các thông tin được đưa ra cho thấy Saudi Arabia đang chuyển chiến lược: thay vì theo đuổi mọi hạng mục ở quy mô và tốc độ ban đầu, nước này đánh giá lại những tài sản nào thực sự xứng đáng được tiếp tục rót vốn. Trọng tâm đang chuyển từ một tầm nhìn khổng lồ, triển khai đồng loạt, sang một danh mục dự án nhỏ hơn hoặc được lựa chọn kỹ hơn.

Sự khác biệt này rất quan trọng. Một lần trì hoãn thường có nghĩa dự án vẫn giữ nguyên, chỉ là chậm tiến độ. Nhưng việc tạm dừng xây dựng, hủy hoặc làm lại hợp đồng, hoãn các cột mốc và dành riêng ngân sách để rút khỏi cam kết cho thấy Neom đang được định hình lại ở quy mô lớn hơn nhiều.

Những công trình dang dở sẽ đi về đâu?

Hiện chưa rõ số phận của các kết cấu chưa hoàn thiện. Các bản tin mô tả nhiều hợp đồng bị hủy, tạm dừng hoặc điều chỉnh, trong khi tuyên bố chính thức đôi khi không gọi những thay đổi đó là “hủy bỏ” hoàn toàn. Theo phần thông tin được tổng hợp từ cuộc điều tra, Neom, chính phủ Saudi Arabia và PIF cũng không đưa ra phản hồi cụ thể về tình trạng tổng thể của dự án khi được hỏi.

Vì vậy, các công trình đã xây dở có thể đi theo một số hướng:

• được hoàn thiện ở quy mô nhỏ hơn hoặc theo thiết kế mới;
• được chuyển đổi cho các mục đích khu vực, công nghiệp hoặc hạ tầng khác;
• bị “đắp chiếu” trong thời gian giới chức Saudi Arabia đánh giá lại giá trị; hoặc
• bị bỏ dở nếu chi phí hoàn thiện cao hơn giá trị của tài sản sau khi hoàn thành.

Chưa có một lịch trình công khai, toàn diện cho biết từng kết cấu lớn sẽ được hoàn thiện, bảo quản, chuyển đổi hay tháo dỡ. Vì thế, gọi mọi phần của Neom là bị bỏ vĩnh viễn vẫn là quá sớm; nhưng nói bản thiết kế siêu đô thị ban đầu đang tiến triển bình thường cũng không phản ánh đúng thực tế.

Tương lai của Neom có thể sẽ khác hoàn toàn

“Neom” vẫn có thể tồn tại như một chiếc ô đầu tư và phát triển cấp vùng, ngay cả khi tầm nhìn về một siêu đô thị tích hợp không còn được theo đuổi nguyên vẹn. Trong ngắn hạn, câu hỏi thực tế hơn là liệu từng hạng mục riêng lẻ có thể trở thành dự án có cơ sở thương mại hay không, mà không phụ thuộc vào việc The Line được hoàn thành đúng phiên bản ban đầu.

Các dữ liệu hiện có ủng hộ một kết luận thận trọng: Neom không chỉ đơn giản là bị chậm. Quy mô, trình tự triển khai và thời hạn ban đầu của dự án đã bị trì hoãn căn bản, trong khi Saudi Arabia phải chấp nhận các chi phí lớn để giảm cam kết và phân bổ lại nguồn lực.

Sự thoái lui của Neom cũng nhắc lại một bài học quen thuộc về các siêu dự án: tầm nhìn có thể thu hút vốn và sự chú ý quốc tế, nhưng những giới hạn vật lý, nghĩa vụ hợp đồng, chi phí vận hành và cuộc cạnh tranh nguồn vốn cuối cùng mới quyết định điều gì thực sự có thể được xây dựng.