Hormuz gần như tê liệt khi thỏa thuận đình chiến Mỹ–Iran đổ vỡ

Đó là lý do Washington có thể nói Hormuz vẫn “mở”, trong khi dữ liệu hàng hải cho thấy hoạt động qua eo biển gần như tê liệt. Vấn đề không chỉ là tàu có thể đi qua hay không, mà là các hãng vận tải có dám đưa tàu, thủy thủ đoàn và hàng hóa vào vùng rủi ro hay không.

Thỏa thuận ngày 17/6 ban đầu tạo hy vọng về việc khôi phục lưu thông. Văn kiện nhằm chấm dứt các hoạt động quân sự và mở ra 60 ngày đàm phán, đồng thời có điều khoản về lối đi an toàn cho tàu thương mại. Nhưng các vụ tấn công tàu sau thỏa thuận, tiếp đó là sức ép quân sự và kinh tế mới, đã làm suy giảm niềm tin vào cơ chế này.

Bab el-Mandeb: chưa đóng cửa nhưng vẫn đầy rủi ro

Tình hình tại eo biển Bab el-Mandeb khác với Hormuz. Tuyến hàng hải ở cửa ngõ phía nam Biển Đỏ vẫn hoạt động: Reuters ghi nhận 20 tàu, gồm 12 tàu chở dầu và 8 tàu hàng rời, đi qua vào ngày 3/8; lưu lượng khi đó không thay đổi nhiều so với ngày trước.

Tuy nhiên, Bab el-Mandeb không đứng ngoài vòng xoáy xung đột. Khi đàm phán Mỹ–Iran lâm vào bế tắc, Reuters đưa tin xảy ra các vụ tấn công riêng rẽ nhằm vào tàu thuyền tại vùng Vịnh và khu vực cửa vào Biển Đỏ. CNBC cho biết một cuộc tấn công của lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn nhằm vào tàu chở hàng tại Bab el-Mandeb khiến 6 người thiệt mạng — những ca tử vong đầu tiên được báo cáo liên quan đến các vụ tấn công tàu hàng ở Biển Đỏ kể từ khi chiến tranh bắt đầu.

Vì vậy, khu vực đang đối mặt với bài toán hai điểm nghẽn hàng hải:

• Hormuz trở thành nút thắt chính đối với hàng hóa và năng lượng đi qua Vịnh Ba Tư.
• Bab el-Mandeb vẫn là một tuyến thay thế đang hoạt động, nhưng có nguy cơ bị biến thành mặt trận gây sức ép mới.

Iran cũng phát tín hiệu rằng cửa ngõ Biển Đỏ có thể trở thành một điểm gây áp lực khác thông qua các đồng minh Houthi, qua đó mở rộng nguy cơ gián đoạn từ Vịnh Ba Tư xuống Biển Đỏ.

Vì sao Mỹ nói Hormuz mở còn Iran nói eo biển vẫn đóng?

Bất đồng giữa Washington và Tehran liên quan đồng thời đến thực tế trên biển và câu hỏi bên nào có quyền quyết định tàu nào được đi qua.

Tổng thống Donald Trump nói Hormuz vẫn mở cho tàu thuyền và phủ nhận việc đang có các cuộc đàm phán thực chất với Iran. Reuters cũng đưa tin Trump tuyên bố Mỹ có “quyền kiểm soát hoàn toàn” tuyến hàng hải này.

Iran đưa ra lập trường ngược lại. Các quan chức nước này nói eo biển sẽ tiếp tục đóng nếu Washington chưa chấm dứt phong tỏa cảng, các biện pháp trừng phạt và những đe dọa quân sự. Một quan chức quân sự Iran tuyên bố Hormuz nằm dưới “sự kiểm soát và quản lý” của Iran.

Hai cách nói trên chỉ có thể cùng tồn tại nếu phân biệt rõ ba nghĩa của từ “mở” và “đóng”:

• Mở theo nghĩa vật lý hạn hẹp: Một số tàu vẫn có thể đi qua.
• Đóng hoặc không thể sử dụng theo nghĩa thương mại: Các cuộc tấn công và bất định khiến lưu thông bình thường bị ngăn cản.
• Tranh chấp theo nghĩa chính trị – quân sự: Mỗi bên đều tuyên bố mình có quyền quyết định điều kiện để tàu được đi qua.

Do đó, thực tế không phải là Hormuz đã mở cửa bình thường hay bị phong tỏa tuyệt đối. Eo biển vẫn có thể đi qua về mặt kỹ thuật, nhưng bị hạn chế nghiêm trọng về thương mại và luôn phụ thuộc vào các quyết định quân sự, ngoại giao thay đổi từng ngày.

“Hoàn toàn tấn công” báo hiệu điều gì từ Iran?

Ngày 17/8, một quan chức cấp cao Iran nói với Reuters rằng nước này sẽ chuyển sang trạng thái quân sự “hoàn toàn tấn công” vì nỗ lực đàm phán nhằm chấm dứt lâu dài cuộc chiến đã đình trệ. Tuyên bố được đưa ra trong bối cảnh Washington không muốn gia hạn lệnh ngừng bắn tạm thời.

Cụm từ này cho thấy Tehran có thể rời bỏ cách phản ứng được điều chỉnh theo từng cuộc tấn công để chuyển sang một chiến dịch gây sức ép rộng hơn. Reuters mô tả chiến lược của Iran là sử dụng các tuyến thương mại, tuyến hàng hải và hạ tầng năng lượng nhằm làm tăng chi phí đối đầu và buộc Mỹ phải nhượng bộ.

Một chiến dịch như vậy có thể kết hợp nhiều công cụ:

• tấn công hoặc đe dọa tàu thương mại;
• gây sức ép lên cơ sở hạ tầng năng lượng và các điểm nghẽn hàng hải;
• hoạt động mạng và trinh sát;
• chiến dịch thông tin, tuyên truyền và tâm lý;
• hoạt động của lực lượng ủy nhiệm hoặc các mạng lưới bí mật; và
• sử dụng có chọn lọc tên lửa, máy bay không người lái.

Các nghiên cứu về cách Iran tiến hành xung đột mô tả một mô hình chiến tranh lai, kết hợp hành động quân sự bất đối xứng, tác chiến mạng, chiến tranh thông tin và các cuộc tấn công qua lực lượng ủy nhiệm. Trí tuệ nhân tạo có thể làm tăng tốc độ và quy mô những năng lực sẵn có này, nhưng bằng chứng hiện có chưa cho thấy mọi hoạt động được báo cáo đều sử dụng AI.

Mục tiêu chiến lược không nhất thiết là giành chiến thắng trong một cuộc chiến tranh thông thường. Tehran có thể tìm cách áp đặt chi phí trên nhiều mặt trận, khiến xung đột trở nên đau đớn về kinh tế và thuyết phục Washington rằng tiếp tục gây sức ép sẽ tốn kém hơn thỏa hiệp. Đánh giá này phù hợp với các thông tin cho rằng Iran xem khả năng làm gián đoạn thương mại và năng lượng là một trong những đòn bẩy mạnh nhất của mình.

Vì sao sức ép của Mỹ có thể tạo ra “bẫy răn đe trả đũa”?

Việc giảm các lực lượng Mỹ dễ bị tấn công tại vùng Vịnh có thể hạn chế cơ hội Iran nhắm vào căn cứ và nhân sự Mỹ. Nhưng điều đó không đồng nghĩa đối đầu sẽ chấm dứt. Washington có thể chuyển sang dựa nhiều hơn vào các công cụ tấn công từ xa như trừng phạt, sức ép phong tỏa, thu thập tình báo, năng lực mạng và các hệ thống không người lái chính xác.

Từ góc nhìn của Washington, những biện pháp này giúp duy trì sức ép mà không phải đưa thêm binh sĩ vào vị trí dễ bị Iran tấn công. Nhưng Tehran có thể coi đó là việc tiếp tục tiến hành chiến tranh bằng các phương thức khác, đặc biệt khi các biện pháp này đe dọa thương mại, cảng biển, nguồn thu năng lượng hoặc an ninh của chính quyền.

Iran có thể đáp trả bất đối xứng nhằm vào tàu thuyền, hạ tầng khu vực, đối tác của Mỹ, mạng lưới kỹ thuật số hoặc hệ thống thông tin. Các nhà phân tích từng mô tả cuộc xung đột là một cuộc đấu trong đó Iran tìm cách sử dụng sức ép có kiểm soát hoặc mở rộng để giành nhượng bộ, nhưng không nhất thiết châm ngòi cho một phản ứng vượt quá khả năng chịu đựng của mình.

Điều này tạo ra một vòng lặp nguy hiểm:

1. Mỹ giảm lực lượng dễ bị tổn thương, đồng thời tăng sức ép kinh tế, tình báo hoặc công nghệ từ xa.
2. Iran coi sức ép đó là một cuộc tấn công đang tiếp diễn và mở rộng các biện pháp gây gián đoạn ngoài phạm vi trả đũa thông thường.
3. Washington xem các hành động này là bằng chứng cho thấy cần gây sức ép mạnh hơn.
4. Mỗi bên gọi bước đi tiếp theo của mình là răn đe phòng vệ, trong khi bên kia lại nhìn thấy một hành động leo thang.

Các hoạt động mạng và bí mật khiến vòng lặp này khó kiểm soát hơn, bởi việc xác định thủ phạm có thể bị trì hoãn hoặc tranh cãi. Một cuộc tấn công nhằm vào tàu, cảng hoặc cơ sở khu vực gây thương vong cũng có thể buộc các nhà lãnh đạo phải phản ứng trước khi kênh ngoại giao kịp làm rõ sự việc. Nghiên cứu về cuộc xung đột mô tả sự hội tụ giữa chiến tranh động lực, mạng, điện tử và tâm lý là một đặc điểm nổi bật của đối đầu hiện nay.

Rủi ro lớn nhất với khu vực và thương mại toàn cầu

Rủi ro trước mắt không nhất thiết là một tuyên bố đóng cửa rõ ràng, mà là tình trạng gián đoạn kéo dài. Nếu các hãng vận tải tiếp tục tránh Hormuz, các chuyến hàng năng lượng có thể bị trì hoãn, phải đổi tuyến hoặc chịu chi phí bảo vệ và bảo hiểm cao hơn. Reuters cho biết khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu có thể đi qua eo biển này, cho thấy quy mô tác động nếu gián đoạn kéo dài.

Mối nguy lớn hơn là sự leo thang đồng thời trên nhiều hệ thống liên kết: vận tải vùng Vịnh, cơ sở hạ tầng năng lượng, lực lượng Mỹ, các đối tác khu vực, mạng lưới mạng và tuyến hàng hải Biển Đỏ. Một sự cố hàng hải gây chết người, một cuộc tấn công mạng bị quy kết nhầm hoặc một đòn đánh gây thương vong lớn có thể nhanh chóng thu hẹp không gian chính trị dành cho kiềm chế.

Kịch bản đó chưa phải điều tất yếu. Nhưng thỏa thuận ngày 17/6 đã hết hiệu lực mà các tranh chấp cốt lõi — sức ép quân sự, trừng phạt, quyền kiểm soát hàng hải và điều kiện đi qua — vẫn chưa được giải quyết. Chừng nào những câu hỏi này còn bỏ ngỏ, Hormuz nhiều khả năng vẫn có thể lưu thông trên danh nghĩa nhưng bị tranh chấp về chiến lược; còn Bab el-Mandeb tiếp tục là điểm gây sức ép thứ hai đầy dễ tổn thương.